POLSKI   PRZEGLĄD EGIPTOLOGICZNY

 

POLISH EGYPTOLOGICAL JOURNAL

 

 

Vol.1                                                                   No.2

 

 

Preface

“Polish Egyptological Journal” is recognizable by Google from the first issue. Now, in the October, I have a pleasure to present shortly the contents of the second issue.

In “Essays” we have a deliberation about etymology of “gans” not only in English, but in almost all European languages; an essay was written by J. Prus. Onomatopeic hypothesis is a rival of hypothesis of Egyptian genesis of this word.

We have an article written by Professor Włodzimierz Godlewski on Polish research and excavations project done in Nubia, and there are also materials from the Polish Centre of Mediterranean Archaeology in Warsaw University. The XI International Conference of Nubian Studies was in Warsaw, lists of lectures were presented. At the same time, a similar subject was on exhibition in the Warsaw National Museum.

In the Dahesh Museum of Art in Manhattan is an exhibition called “Napoleon on the Nile”, there is a presentation with many illustrations.

In the “Historical Records” section the stela of Indi, from the 8th dynasty (c. 2181 - 2161 B.C.), was given with a Polish translation. The title “Lord of Thinis”, probably belongs not to Indi, as asserted by W. Hayes, W. Schenkel and M. Lichtheim, but to the god Onuris, and it was a traditional title given to this god.

          A few new books and electronic media was presented, among them was a bibliography of Andie Byrnes on prehistoric climate.

In the “Pro Memoria” section we have the biographies of the two passed Egyptologist: Dominic Montserrat (1964-2004) and George Henry Fisher (1923-2005).

          In the new section: “Aegyptiaca  Americana” – will be presentation of objects from modern America connected to ancient Egypt.

Editor

 

 

 

 

SPIS TREŚCI 

/

CONTENTS

 

 

SZKICE

/

ESSAYS

Jerzy PRUS

O genezie „gęsi” i „gęgania”  /  Etmology of the word „gans”

 

 

KONFERENCJE

/

CONFERENCES

 

 

International Society for Nubian Studies and the 11^th International Nubian Conference in Warsaw, 27 August-2 September 2006

/ Międzynarodowe Towarzystwo Badań Nubijskich i XI Międzynarodowa Konferencja Nubiologiczna w Warszawie (27 VIII – 2 IX 2006)

 

Program of the 11^th International Nubian Conference in Warsaw, 27 August-2 September 2006 

 

Prof. WŁODZIMIERZ GODLEWSKI

Poles in Nubia - Archaeological research, studies and collections

/ Polacy w Nubii – badania archeologiczne, studia i zbiory. 

 

WYSTAWY

/

EXHIBITIONS

Wystawa w Muzeum Narodowym  w Warszawie - „Polskie wykopaliska w Starej Dongoli -
45 lat współpracy archeologicznej z Sudanem” 

/ Exhibition in National Museum in Warsaw  - “45 years of the Polish Archaeological Excavations in Sudan”

 

 

„Napoleon nad Nilem” – wystawa w Dahesh Museum

/  “Napoleon at Nile” - exhibition at Dahesh Museum of Art

 

 

ŹRÓDŁA DO HISTORII

STAROŻYTNEGO EGIPTU (II) 

/ 

RECORDS TO THE HISTORY OF ANCIENT EGYPT (II)

 

Stela księcia Indi (8 dyn., c.2181 - 2161 p.n.e.) (MMA 25.2.3)

/ Stela of the prince Indi (8 Dynasty, c.2181 - 2161 B.C.) (MMA 25.2.3)

 

 

NOWOŚCI KSIĄŻKOWE

/

NEW BOOKS

Christiana Jacqa przekład “Nauk Ptah-hotepa”  

/ Translation „The Teachbing of Ptah-hotep” by Christian Jacq

 

 

NAJNOWSZE PUBLIKACJE ELEKTRONICZNE

/

NEW ELECTRONIC PUBLICATIONS

 

Elektroniczna wersja “Description de l'Égypte” 

/ Electronic version of “Description de l'Égypte”

 

Magazyn elektroniczny „Ancient Egypt” / Electronic magazine „Ancient Egypt”

 

Bibliografia klimatu prehistorycznej Sahary / Bibliography of prehistorical climate of Sahara

 

Porozumienie kairsko-turyńskie – elektroniczne udostępnianie danych / Cairo – Turin agreement – access by internet to collections

 

 

EGIPTOMANIA W OKRESIE ZAWIROWANIA  KULTUROWEGO

/

EGYPTOMANIA IN THE NEW AGE

 

Aegyptiaca Americana  (I & II)

 

Tajemnice Egiptu przedhistorycznego / Mysterious prehistory of  Egypt

 

 

PRO MEMORIA

 

MONTSERRAT Dominic (1964-2004)

FISCHER Henry George (1923-2005)

 

 

***

ADDITION TO THE NO.2 OF “PEJ”  /

DODATEK ELEKTRONICZNY DO NUMERU  DRUGIEGO „POLSKIEGO PRZEGLĄDU HISTORYCZNEGO”

Electronic version of classical egyptological book: MASPERO Gaston, Sarcophages des époques persane et ptolemaique, Le Caire 1914, pp.VII, 147, pls.43.

 

SZKICE / ESSAYS

 

O GENEZIE „GĘSI” I „GĘGANIA”

Mikołaj Rej z Nagłowic uważał, że „Polacy nie gęsi i swój język mają”, mieć mają, ale zbytnio oń nie dbają; może i dobrze, bo jak się o język zbytnio dba, to poprawość rośnie wraz z martwotą. Dzisiaj dominują niedouczeni puryści nieklarownych zasad, zadeklarowanych zwolenników języka - kapryśnika prawie nie ma. Gęsi - jak koty i psy - mają uniwersalny prawie język, ubogi, ale w większości języków co te stworzenia mówią - oddane jest przy pomocy dźwięków naśladujących to, co mówią, i aż dziw bierze, że te stworzenia taki porządek wprowadziły do języków ludzkich poprzez miau, miau, hau, hau i gęganie, bo większość języków podobnymi dźwiękami te stany oddaje. Niektórym marzył się język uniwersalny oddający istotę rzeczy, ale co bystrzejsi odkładali takie próby w wysokie sfery Bogu zarezerwowane, dla ludzi niedostępne.

Czytelnika słowników etymologicznych często zaskakują nieregularności zapożyczeń, tak też jest w przypadku „gęsi”, bo przywykliśmy do dziedzictwa łacińsko-greckiego, a tu akurat mamy nieregularność zaskakującą, którą jasno widać u Carla D. Bucka w „A Dictionary of selected synomyms in the principal Indo-European Languges” (1949: 3.56), gdzie nasza „gęś” jest spokrewniona z większością języków indoeuropejskich i jakoś odstaje od łacińskiego „anser” wywodzącego się prawdopodobnie od „hanser”, a toż wywodzone jest od greckiego „chen”, a to z kolei wywodzone jest od indoeuropejskiego rekonstruowanego „ghans”. Grecka „gęś” jeszcze w „Iliadzie” jest traktowana jako ptak dziki (2.460), ale już w ”Odysei” Penelopa karmi udomowione dwadzieścia gęsi (19.356). Chociaż też trzeba zdawać sobie sprawę, że gęś gęsi nie równa i to co dla zwykłego człowieka jest gęsią, to może być gęgawą lub szara gęś (Anser anser, po angielsku to „graylag goose), że mamy gęsi egipskie zwane gęsiówką egipską (Alopochen aegyptiaca; angielskie „Egyptian goose), gęś polną (angielskie „bean goose”),  gęsi białoczelne (łacińskie: Anser albifrons, po angielsku „white-fronted goose”, mamy w angielsklim także odmianę „lesser white-fronted goose”) i bernikle rdzawoszyje (zwana po polsku takżwe „berniklą” lub „dziką gęsią”, po łacinie „Branata ruficollis”, po angielsku: „brant” lub „brent goose”, piękny rysunek tzw. „gęsi z Medum” mamy w grobowcu Nefermaat i Atet z 4 dynastii, czyli ok. 2600 p.n. Ch. – zobacz świetne website www.casa.ucl.ac.uk/digitalegypt/meydum/nefermaat/). 

Bez względu na stan rekonstrukcji początkowej, indoeuropejskiej wersji tego słowa, to polskiej „gęsi” bliżej do innych języków indoeuropejskich (by tylko kilka przykładów z wielości odnotowanej przez Bucka wspomnieć niemiecką „Gans” i rosyjską „гусь”) i do ... nowoegipskiego słowa  „gaszu” niż do greki i łaciny. Nowoegipskiego języka, czyli używanego w starożytności od ok. XV w. przed n. Chr., Buck nie odnotowuje. Koincydencja taka byłaby tylko hipotezą egzotyczną, gdyby nie wsparcie jej poprzez nazwę czynności nie tylko typowo gęsiej, czyli „gęgania”, że jest to słowo dżwiękonaśladowcze, to każdy od razu słyszy jeśli miał możliwość – coraz rzadszą w tym stechnicyzowanym świecie – słyszeć gęganie gęsi. Dzisiaj „gęganie” i „gęgać” ustandaryzowały naszą wyobraźnię językową, jeszcze w 1927 r. u Aleksandra Brucknera było wiele form czasownikowych („gęgnąć”, „gągać”, „gągnąć”, „gęglić”) i rzeczownikowych („gęga”, „gęgawa”, „gęgot”, dodać możnaby – aktualizując - „gęgałę”, „gęg” i krajową odmianę „Wielkiego Gęgacza”, który jak zagęgał, to cały gęg tak gęgał, ostatnio coś podupadał; dodać należy nowe, ładne słowo „gęgonia” jakie pojawiło się w tytule wiersza Mariana Grześczaka „Gęgonia C-dur, Mazowiecka” jaki ukazał się na przełomie 2005/2006 r. w „Gazecie Wyborczej”). Wydaje się, że to słowo należy do jednego z najstarszych, mamy w jednym z najstarszych języków świata, w języku egipskim „gęganie” to albo  „gegi”, albo jeszcze bardziej dżwiękonaśladowcze  „gagai”. Podobieństwo polskiej „gęsi” do egipskiej wynika raczej z uniwersalności tych nazw niż z pośredniego zapożyczenia, a dodanie „gęgania” lekko przybliża to, co egzotyczne i odległe, ale raczej decydujący jest tu czynnik onomatopeiczny zarównujący różne i odległe języki.

Niestety brak „gęgania” w Starym Testamencie, w religii egipskiej „gęganie” było związane z jednym z najstarszych bogów , z bogiem ziemi – Gebem, który w „Księdze Zmarłych” określany jest jako „Wielki Gęgacz”  „Gaga Ur”, gęś była także świętym zwierzęciem innego wielkiego boga egipskiego, boga Amona (dokładniej przedstawia to studium Hansa Kaysera „Die Ganse des Amon” z 1958 r.), a także w dalekich Indiach, chociaż to wątek późniejszy, to gęś uczyła Brahmy – świętych ksiąg Wed. A wracając do już zupełnie nowoczesnej tradycji, to inteligencja gęsi i ich zdolność obserwacji ocaliła Rzym w 390 p.n.Ch. przed atakiem Galów, bo przed dzisiejszymi barbarzyńcami i gęsi nie pomogą. 

 

Jerzy Prus

3 marca 2006.

 

 

 

KONFERENCJE

 

 

MIĘDZYNARODOWE TOWARZYSTWO BADAŃ NUBIJSKICH I XI MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA NUBIOLOGICZNA

International Society for Nubian Studies and the 11^th Nubian Conference in Warsaw, 27 August-2 September 2006

The Nubian Rescue Campaign, operating in 1960-1967 under the auspices of UNESCO, was an international effort to rescue monuments of Nubia on the Egyptian and Sudanese sides, between the First Cataract at Aswan and the so-called Dal Cataract, south of the Second Cataract. Once excavations were completed, the National Museum in Warsaw, which had received a set of Nubian wall paintings from Faras, prepared an exhibition of the murals, which had in the meantime undergone comprehensive conservation in Warsaw.

“Das Wunder von Faras” was shown first in East Berlin, then in the Villa Hugel in Essen. That second exhibition, which lasted from 14 May to 14 September 1969, also gave impetus to the first Nubiological conference organized by Prof. Carl Hundhausen and Prof. Erich Dinkler. The meeting was attended by twenty scholars from Great Britain, France, the Netherlands, Germany, Poland, the United States of America, Switzerland, Sweden and Italy, who summed up in discussion the results of Nubian studies carried out in 1960-1967. Key issues included the art and archaeology of Nubia, chiefly in the Meroitic and Christian periods (from the 3rd century BC to the 14th century AD). Participants decided to continue meeting in an effort to establish Nubiology as a new field of studies distinguished from Egyptology. Warsaw was chosen as the venue for the next conference.

In 1972, the National Museum in Warsaw was ready with a new permanent gallery presenting the wall paintings and architectural elements of decoration from Faras. At the time, it was the only permanent exhibition of Nubian art anywhere in the world. The same year the new National Museum in Khartoum was opened. The official opening of the Faras Gallery in Warsaw was planned as an accompanying event of the Second Nubiological Conference, which took place on 19-22 June 1972. This time around, 25 scholars from Great Britain, France, the Netherlands, Canada, Germany, Poland, the United States of America, Sudan, Switzerland, Sweden, Hungary and Italy, discussed issues connected chiefly with the Christian period in Nubian history based on the results of archaeological work carried out during the Nubian Rescue Campaign, as well as new discoveries made at Qasr Ibrim, Sonqi Tino and Dongola.

The Society for Nubian Studies was established during that second conference in Warsaw. Members agreed to organize regular international Nubiological conferences, every three years at first and later every four years. The next conferences were held successively at: Chantilly in France in 1975, Cambridge in 1978, Heidelberg in 1982, Uppsala in 1986, Geneva in 1990, Lille in 1994, Boston in 1998 and Rome in 2002.

Already in Chantilly, the program of the conference was broadened to include all periods of Nubian history from prehistoric times until the Funj period, that is, from the 6th millennium BC until the 18th century. This would become a standard for all successive symposia. On the initiative of Profesor F. Hintze of the Humboldt University in Berlin, Meroitic conferences started being held simultaneously, devoted to this particular period in Nubian history (9th century BC – 4th century AD).

With intensifying archaeological research in Sudan, it was only natural that subsequent conferences gathered more and more participants. New permanent exhibitions of Nubian art were mounted in various renowned museums and Nubian studies became a regular part of the academic curriculum at many universities. Many different archaeological expeditions embarked on new projects in Sudan.

In Egypt, technical works continued, symbolized by the transfer of the Abu Simbel temples to a new location, which created a tourist attraction that has not waned in appeal over the years, and the moving of the temples at Philae to a new island. The Nubian Museum was opened in Aswan and archaeological ‘reserves’ were created along the road from Aswan to Abu Simbel, to present temples transferred from original locations to safe territory outside the area of the Aswan Lake. The only Nubian site still accessible to archaeologists in Egypt was Qasr Ibrim.

Nonetheless, Egyptologists attached increasingly more importance to the presence of Nubians in Egypt at the close of Culture C, as well as in the Kerma Period, not to mention the period of Egypt’s domination in the territory of Nubia. The efforts of the Society had substantial impact on stimulating the development of Nubian studies worldwide.

By decision of the Society taken in Rome in 2002, the 11th International Conference of Nubian Studies will be held in Warsaw on 27 August – 2 September 2006. The organizers are the Institute of Archaeology and the Polish Centre of Mediterranean Archaeology of Warsaw University. Heading the Organizing Committee are Prof. Dr. Włodzimierz Godlewski and Dr. Adam Łajtar.

The program of the conference includes 156 submitted papers and some 20 posters covering all periods in the history of Nubia. More than 200 researchers from around the world, including 16 countries of Europe (in and out of the EU), Canada and the United States, as well as Egypt and Sudan, have registered for the meeting. The largest group of submitted papers concerns recent research with special emphasis being laid on the currently conducted rescue campaign in the area of the Fourth Nile Cataract. An effort has been made by the Organizers to bring together several papers that will present an overview of the most important archaeological sites under excavation in the past few and more than a few years, where significant discoveries have been made recently: Nabta Playa, Kerma – Doukki Gel, Naga, Banganarti and Dongola.

The program is divided into plenary sessions held in the mornings and four parallel topical sessions presented in the afternoons. Panel discussions will be held on selected topics: official and vernacular languages in the Nubian Kingdoms and representations of rulers or religious ceremony inside sacral buildings.

The conference will be held in the modern state-of-the-art conference facilities of Warsaw University, just recently installed in the refurbished historical building of the Old University Library in the main university campus.

The Warsaw symposium, taking place 34 years after the second conference in 1972, will also be an excellent opportunity for reviewing the achievements made in Nubian studies over the years and for evaluating the dynamics of its development as a field of independent research. A measure of this development is the number of submitted papers: 156 (without counting posters and panel discussions) to the 25 read in 1972. But it is the sheer number of research activities taking place in north Sudan that provides the fullest picture, that and the breadth of studies spanning Nubian heritage from the Paleolithic to the Funj Sultanate of Sinnar. And with the most recent archaeological salvage effort mounted in Sudan, it is only natural that an evaluation of international activities on the Fourth Cataract will definitely constitute one of the hottest topics discussed at the conference.

 

 

PROGRAM OF THE 11^TH

INTERNATIONAL NUBIAN CONFERENCE

WARSAW, 27 AUGUST - 2 SEPTEMBER 2006

 

28.08.2006

Plenary session

 

William Adams, Social class and local tradition in Nubia: the evidence from archaeology

 

Derek Welsby & Salah el-Din Mohamed Ahmed, The Merowe Dam Archaeological Salvage Project - summary of results

 

Stefan K. Jakobielski, Old Dongola. Monastery of the Holy Trinity, 2000-2006

 

Afternoon sessions

 

Eric D. McCann, Body modifications in ancient Sudan: expressions of individual and community identities

 

Gabor Lassanyi, Tumuli burials and the nomadic population of the Eastern Desert in Late Antiquity

 

Artur Obłuski, Social history of Nobadia in the 5th - 6th centuries. Preliminary analysis

 

Hans Barnard, New data on Eastern Desert Ware (4th-6th century AD)

 

Marek Chłodnicki, The Neolithic of the Fourth Cataract

 

Maria Kaczmarek, Dental morphological traits of the human skeletal population from the Neolithic site at Kadero in Central Sudan

 

Azhari Mustafa Sadig, As Sour: a Late Neolithic site in the neighbourhood of Meroe - first  and second seasons 2005-2006

 

Marco Di Nunzio, Amm Adam Group: analytic problems and interpretative perspectives

 

Louis Chaix, Animal exploitation during the Napatan and Meroitic periods in the Sudan

 

Gamal Gaffar Abbas El Hassan, Recent fieldworks at Gebel Barkal

 

Kabashi Hussein Gisema, Recent archaeological fieldwork at Abbasia site, Karima region (Napatan), seasons 2002-2004

 

Angelika Lohwasser, News from the cemetery of Sanam

 

Julia Budka, Humboldt University Nubian Expedition - a summary of three seasons of work of the Riverbank Group in the Fourth Cataract area

 

Claudia Näser, Humboldt University Nubian Expedition 2006: works on Mograt Island

 

Steven Edward Sidebotham, Nuri-Hamdan / Fourth Cataract Survey, January 2006

 

Bogdan Żurawski, Guarding the Cataract. Some remarks on the left bank strongholds of Suegi, El-Ar, Shenkiya and Tanta

 

Patrice Lenoble, La ceramique meroitique tardive (3e-5e siecles) dans le Sudan Centrale

 

Mahmoud El-Tayeb, Excavations at El-Zuma

 

Edyta Klimaszewska-Drabot, Pottery assemblage from Tanqasi cemetery

 

Marta Osypińska, Animal remains from the Post-Meroitic burials

 

Piotr Osypiński, El-Sadda 1 - Post-Meroitic cemetery on the Fourth Cataract. Status report

 

George Arthur Herbst, UCSB 00_01: preliminary assessments of a Late Neolithic settlement site at the Nile Third Cataract

 

Amel Hassan Gismallah El Saeed, Rock drawing from the Third Cataract

 

Amel Awad Mukhtar Nasir, Remarks on the prehistoric period of the Third Cataract Region

 

Yahia Fadl Tahir, Palaeoenvironmental implications of zooarchaeological remains from Wadi Farja in the Third Cataract Region

 

Agata Sander & George Arthur Herbst, The rock art at USCB 05_05, a Late Neolithic site west of the Third Nile Cataract

 

Dan'el Kahn, Divided Kingdom. Co-regency, or sole rule in the kingdom(s) of Egypt-and-Kush

 

Henry Trocme Aubin, The outcome of prince Taharqa's military expedition to Judah in 701 BCE

 

Alexey K. Vinogradov, On the supposed co-regencies in Kush: Revising the enthronement account of Irikeamannote

 

Roberto Gozzoli, Kawa V: the four wonders and the Royal Mother

 

Lewis R. Peake, The Invisible Superpower: a review of the geopolitical status of Kushite (25th Dynasty) Egypt at the height of its powers and a historiographic analysis of the regime's legacy

 

29.08.2006

Plenary session

 

Matthieu Honegger, The beginning of the Neolithic in Nubia: new results from the recent excavations in the Kerma area

 

Charles Bonnet & Dominique Valbelle, Les fouilles de Doukki Gel

 

Dominique Valbelle, Recent epigraphic data in Doukki Gel

 

Dietrich Wildung, Naga: new facts, new questions

 

Catherine Berger-El Naggar, L'apport du site de Sedeinga a l'histoire de la Nubie, d'apres les fouilles archeologiques

 

Afternoon sessions

 

Bożena Rostkowska, Mediterranean world and Christian Nubia

 

Piotr O. Scholz, Noch einmal zum frühen Auftreten der Christen in Nubien

 

Basema Hamarneh, Settlement patterns between the Middle East and Nubia in the Byzantine Era

 

Marzanna A. Romaniuk, The character of Nubian monasticism. Social significance

 

Elena A.A. Garcea, The later prehistory at Sai island

 

Jacek Kabaciński & Michał Kobusiewicz & Romuald Schild, Burial practices by the Final Neolithic pastoralists of Gebel Ramlah, Western Desert of Egypt

 

Birgit Keding, The puzzle of the Neolithic-Iron Age transition in the Ennedi Mountains, Northeastern Chad

 

Simone Lanna, Prehistoric human occupation in the Nubian Eastern Desert: an overview

 

Fenna Godhoff, From the Nile to the desert? The site Conical Hill 0214 in the lower Wadi Howar

 

Brigitte Gratien, Surveys in the Western Kordofan around Zankor and Abu Sofyan

 

Khidir Adam Eisa, The White Nile survey & salvage excavations. The sixth season - 2005

 

Andrea Manzo, Nubian sherds at Mersa Gawasis. Typological remarks and a tentative interpretation

 

Jacke S. Phillips, 'Mat-impressed' ceramics from the SDRS survey

 

Pawel Wolf & Cornelia Kleinitz, Marking processes in architectural and in 'natural' landscapes: the graffiti of Musawwarat es-Sufra and the rock art of the Fourth Nile Cataract in a comparative perspective

 

Ewa Bobryk & Małgorzata Daszkiewicz & Hans-Peter Wotzka, Analysis of functional properties of pottery from Boni Island

 

Marek M. Lemiesz, Excavations of the Polish Archaeological Mission and the International Middle Nile Rescue Project on the cemeteries of Hagar el-Beida and Shamkhiya (Fourth Cataract) in seasons 2005-2006

 

Fawzi Hassan Bakhiet Khalid, Rock art from the Fifth & Fourth Cataracts (Sudan)

 

Ali Osman Mohamed Salih, Medieval archaeology of the Third Cataract Region

 

Krzysztof Pluskota, Old Dongola: the pottery

 

Daniela Billig, A Late Nubian Church in the Fourth Cataract: US022.A

 

Dobrochna Zielińska, Edifice without parallel: the Cruciform Building on the Citadel in Old Dongola

 

Vincent Rondot, Une stele inedite au nom de Sesostris III a Nauri (pays Mahas)

 

Carola Vogel, Master architects in ancient Nubia: space-saving solutions in Middle Kingdom fortresses

 

Teodozja Rzeuska, Nubian-influenced pottery of the Middle Kingdom on Elephantine

 

Andrea Manzo & Kathryn A. Bard & Rodolfo Fattovich, Mersa Gawasis and the Pharaonic trade to Punt in the first half of the 2nd millennium BC

 

Eléonore Kormysheva, Temples and gods in New Kingdom - Graeco/Roman Nubia (problems of religious syncretism)

 

Janice W. Yellin, The transition from Napatan to Meroitic (later than we thought)

 

Amarillis Pompei, Names of the Kushite crowns: some notes

 

Alexey K. Vinogradov, The role of the temple in the enthronement procedure of the Kushites

 

30.08.2006

 

Plenary session

 

Romuald Schild, Nabta Playa

 

Steffen Wenig, Ten years of excavations at Musawwarat el-Sufra, 1995 - 2004

 

Jean Leclant, Etudes meroitiques

 

Laszlo Török, From chiefdom to "segmentary state". Meroitic studies - personal view

 

Włodzimierz Godlewski, The official program of the Petros Cathedral in Pachoras

 

Afternoon sessions

 

Tomas Hägg, Nubian Greek revisited

 

Alexandros Tsakos, On the Medieval inscriptional material from the Fourth and Fifth Cataracts of the Nile

 

Jacques Van der Vliet & Adam Łajtar, The edition of the Coptic and Greek inscriptions from Qasr Ibrim (1963-1988). A preview

 

Joost L. Hagen, Angels, Blemmyes, Creatures, Domestikoi, Evangelists and more: progress report on the EES Coptic manuscripts from Qasr Ibrim 1963-1988

 

Abdel Wareth Ossama Abdel Meguid Hassoun, Nubian soldiers in the Egyptian army

 

Giacomo Cavillier, The Sherden in Nubia at the end of the Ramesside Age: new perspectives and researches

 

Alexandre A. Nemirovskiy, The letter of Aaweserre Ipepi to the ruler of Kush and the Hyksos-Nubian relations

 

Tamer Mohamed Ali Saad Allah, The vizier Paser and his role in the reigns of Seti I and Ramses II

 

Luisa Bongrani, From Philae to Rome: documents of religious history

 

Maria Iride Pasquali, Hypothesis on new evidence of the Meroitic civilization out of the boundaries of the Nubia: the religious and symbolic meaning of amphibian representations

 

Adam Łukaszewicz, Cornelius Gallus and the beginnings of Roman policy in Nubia

 

Ivan A. Ladynin, Nectanebo in Ethiopia: a commentary to Diod. XVI.51.1

 

Zbigniew Borcowski & Henryk Paner & Aleksandra Pudło, Funerary customs in the GAME Fourth Cataract Concession in the light of C-14 analysis

 

Elżbieta Kołosowska & Mahmoud El-Tayeb, Napatan settlement at Wadi Umm Rahau - Fourth Cataract Region

 

Cornelia Kleinitz, An assault on the senses: three seasons of research on visual and acoustic elements of the rock art landscapes in the SARS concession above the Fourth Nile Cataract

 

Michal Sip, Hagar el-Beida 11: a Kerma cemetery on the Fourth Cataract

 

Magdalena Łaptaś, Archangels as protectors and guardians in the Nubian painting

 

Małgorzata Martens-Czarnecka, Two unique murals from the Monastery on Kom H in Old Dongola

 

Bożena Mierzejewska, Intercessio perpetua. Nubians and their heavenly allies in painting

 

Dobrochna Zielińska, The iconographical program of Nubian churches: progress report based on a new reconstruction project

 

Bożena Rostkowska, Some comments on Nubian rulers' iconography - 5th - 15th century

 

Bruce B. Williams, A-Group society

 

Daniele Michaux-Colombot, New considerations on the Qustul incense burner iconography

 

Birgit Glück, The Proto-C-Group in Lower Nubia

 

Henriette Hafsaas, Between Kush and Egypt: the C-Group people of Lower Nubia during the Second Intermediate Period

 

Uffe Steffensen, Re-examination of the mortuary material from Cemetery North and the C-Group settlement at Aniba: chronological investigation of the endogenous changes of a Lower Nubian C-Group society

 

Svetlana Bersina, Les anneaux en métail avec les portraits des reines meroïtiques

 

Mohamed Faroug Abdelrahman, New study about Napatan, Meroitic and Post-Meroitic iron objects

 

Mahmoud Suliman Bashir, Iron objects in the Meroitic period: rituals and political importance

 

Marek M. Lemiesz & Małgorzata Winiarska-Kabacińska, Meroitic and Post-Meroitic archer's rings again. Some remarks on traseology and functional analysis of objects from collection of the Poznan Archaeological Museum

 

31.08.2006

 

Plenary session

 

Claude Rilly, Enemy Brothers. Kinship and Relationship Between Meroites and Nubians (Nuba)

 

Pamela Rose, Recent research at Qasr Ibrim

 

Stuart Tyson Smith, Tombos and the transition from New Kingdom to the Napatan Period in Upper Nubia

 

Bogdan Żurawski, The churches of Banganarti (2002-2006)

 

Adam Łajtar, Late Christian Nubia as seen through the Banganarti inscriptions

 

Afternoon sessions

 

Ali Ahmed Gasmelseed, The Medieval Christian habitation site of Al Hileila

 

Isabella Welsby-Sjøstrom, Kurgus: the fort and cemeteries

 

Marcin Wiewióra, El Suegi and Kaldob: two fortified settlements near the Fourth Cataract. Preliminary report on archaeological-architectural investigations

 

Alfredo Castiglioni & Angelo Castiglioni & Charles Bonnet, L'or de Kerma

 

Zakareya Ragab Abdelmageed, The boundaries of Kerma after the new excavations on the Fourth Cataract

 

Brigitte Gratien, New discoveries on Kerma Moyen and Kerma classique settlements – Gism el-Arba 2005-2006

 

Stuart Tyson Smith & George Arthur Herbst, The Kerma Culture beyond the Fourth Cataract: continuity in pottery styles from the UCSB concesion to the Dongola Reach

 

Abdel Moneim Ahmed Abdalla Babiker, El-Hammadab - a non-royal Meroitic city in Shendi Area, Central Sudan

 

Julie Renée Anderson & Salah el-Din Mohamed Ahmed, Bread, the staff of life: recent discoveries at Dangeil, Sudan

 

Claudia Näser & Thomas Scheibner, Humboldt University excavations at Musawwarat es-Sufra: the Great Hafir

 

Krzysztof Grzymski, Gebel Adda revisited

 

Nettie K. Adams, Political affinities and economic fluctuations:  the evidence from the textiles

 

Dorian Q. Fuller, Cash crops, susbsistence shifts and changing political economies (from the New Kingdom to the Late Meroitic period)

 

Randi Håland, Porridge and pot, bread and oven. Food ways and symbolism in Africa and the Near East, from the Neolithic to the present

 

Karol Piasecki, The anthropological structure of ancient Nubia

 

Gerald Lauche, Sitte Masmas - life and work of Gertrud von Massenbach (1883-1975)

 

Natalia Pomerantseva, The Egyptians and the Nubians: view of one another through the prism of art

 

Babikir Siddig Ahmed, The contribution of archaeology and heritage in making the present and future of the Sudan

 

Mahfouz El-Sayed Ahmed, L'oasis de Kourkur sur la route de quarante jours, une nouvelle contribution

 

Mohammed Abd el-Hady, Nubia as an ancient Egyptian center of civilization

 

Maria Luisa De Gasperis, Particular funeral offering typologies from Nubia

 

Joanna Kociankowska-Bożek, Meroitic cemetery in Faras - some remarks

 

Mohamed Faroug Abdelrahman, The unfurnished graves between the Fifth and Sixth Cataracts (Meroitic to Islamic period)

 

01.09.2006

Plenary session

 

Friederike Jesse, A time of experimentation? - The 4th and 3rd millennia BC in Wadi Howar, Northwestern Sudan

 

Manfred Bietak, Kerma Nubians in the Nile Delta

 

Krzysztof Grzymski, Recent research at the palaces and temples of Meroe: a contribution to the study of Meroitic civilization

 

Alessandro Roccati, The Italian archaeological expedition to Gebel Barkal/Napata

 

Timothy Kendall, Why did Taharqa build his tomb at Nuri?

 

Afternoon sessions

 

Faisal Mohammed Musa, The transference of kingship from the Anaj to the Funj in Sinnar Kingdom

 

Laurence M.V. Smith, Suakin Project 2002-2006: history, archaeology and finds

 

Intisar Elzein Soghayroun, Al- Khandaq: city striving to survive

 

Francesco Castellani, Sur les suffixes de la langue meroïtique: quelques considérations morphologiques et phonétiques

 

Richard A. Lobban, Structural comparison of three long Meroitic texts

 

Abdelgadir Mahmoud Abdalla

Macadam's "Golden Treasury": justifications of the readings of  the names of members of the ancient Sudanese royal family (Napatan-Meroitic)

 

Loredana Sist, Features of Meroitic architecture in Napata

 

Michael H. Zach, Human sacrifice in Meroitic religious life?

 

Tim Karberg, Terrace temples in Nubia - first steps towards a comparative study

 

Sergio Barberini, Gebel Barkal 1998 - planning of a two dimensional reconstruction

 

Michael D.S. Mallinson, Projects for the Sudan National Museum - museum and conservation work in Sudan

 

Aminata Sackho-Autissier, Le Soudan au musée du Louvre : un aperçu de la collection et projet d'une galerie soudanaise

 

Costanza De Simone, Activities in favor of the preservation of  the Nubia Heritage at the UNESCO Cairo Office

 

Awad el-Karim Bakhit Suleiman, The Nubian names of some villages in Shendi Area

 

Eugenio Fantusati, Three "Italian" graffiti from Semna West and Bagrawiya North

 

Hashim Muhammad Jalal, The verbid: from Old Nubian to Nobiin (A tribute to late Prof. G. M. Browne)

 

Howeida Mohamed Adam, One century of fieldwork in ancient Meroe City (material culture)

 

Dobiesława Bagińska, The pottery in Meroe

 

Nada Taha Babiker, The importance of Musawwarat among Meroitic cities

 

Maria Novella Sordi, Gebel Barkal: a new excavation in area B 2200 

 

 

* * *

 

Prof. WŁODZIMIERZ GODLEWSKI

Poles in Nubia

Archaeological research, studies and collections

 

Polacy w Nubii – badania archeologiczne, studia I kolekcje

STRESZCZENIE: Wykopaliska polskie w Nubii rozpoczęte były jeszcze przed I wojną światową, ale systematyczne zainicjował prof. Kazimierz Michałowski. W 1960 r., utworzone zostało Centrum Archeologii Śródziemnoporskiej w Warszawie, już w ciągu dwóch pierwszych lat dokonano znaczących odkryć: teatru w Aleksandrii i świątyni Thotmesa III w Deir el-Bahari, w latach 1961-1964 prowadzono prace wykopaliskowe w Faras w Dolnej Nubii i od tego momewntu zaczyna się nubijska przygoda polskich archeologów. Odkrycia w Faras były istotnym fundamentem dla nubiologii, która zaczęła stawać się osobną dziedziną akademicką, a dwie największe kolekcje zabytków znajdują się w Chartumie oraz w Warszawie. Konserwator Józef Gazy brał udział w uratowaniu 120 fresków, nad konserwacją pracowała także Hanna Jędrzejewska. Freski z Faras można było podziwiać na wystawach w Berlinie, Essen, w Wiedniu i w Bostonie.  Po zamknięciu wykopalisk w Faras polscy archeologowie skupili się na badaniu Dongoli, starożytnej stolicy Makurii, gdzie odkryto wiele kościołów, cytadelę, domy prywatne, liczne inskrypcje. W 1971 Centrum rozszerzyło badania o Kadero, neolityczne stanowisko w pobliżu Chartumu, badania prowadziło Muzeum Archeologiczne w Poznaniu, które zyskując w stały depozyt znaczną część zabytków staje się drugim znaczącym miejscem kolekcji nubijskich w Polsce. Trzecim miejscem badań od 1998 r. jest Banganarti, oddalone o 8 km. na południe od Dongoli, gdzie odkryto dwie struktury sakralne, starsza z8-9 wieku, późniejsza z 12-13 w., odkryto ponad 1000 graffiti w języku greckim i staronubijskim.  W 2007 r. miejsce będzie udostępnione dla publiczności. W latach 1998-2003 zespół kierowany przez Bogdana Żurawskiego opracowywał dokumentację wschodniego brzegu Nilu od Dongoli do Zuma na południu, w pobliżu Kareima, zidentyfikowano kilkaset stanowisk archeologicznych. Projekt nowej tamy w okolicach IV katarakty zaktywizował badaczy z Wielkiej Brytanii, USA, Niemiec, Węgier, Włoch i Polski. W 2004 r. dwa zespoły polskie prowadziły dokumentację na wyspach Uli i Saffi, obejmującą okres kultury kermańskiej (2 tys. p.n.e.), napatyjskiej (1 tys. p.n.e.), post-meroickiej  (4-6 w.n.e.) i Królestwa Makurii (6-14 w.n.e.).  W 2005 r. rozpoczęto 5-letni program badania wczesnej Makurii. Trzy ośrodki polskie są aktywne: Warszawa, Poznań i Gdańsk, tu pracami kieruje Henryk Paner dyr. Muzeum Archeologicznego, a muzeum to zaczyna być także trzecim znaczącym miejscem zbierania i badania zabytków Nubii, prowadzi wykopaliska w okolicach IV katarakty i w Awlib. (jp) 

TEXT: 

The first to work in Egypt were scholars from Jagiellonian University, associated with Viennese researchers on excavations conducted in Lower Nubia (in Egypt) before World War One. But if this important but modest episode is put aside, the beginnings of Polish archaeological research in Nubia will be connected with two institutions and a single man. The institutions were the Cairo branch of the Polish Centre of Mediterranean Archaeology of Warsaw University and the National Museum in Warsaw, and the man who stood behind them was Kazimierz Michałowski, deputy director of the Museum and head of the Center in one. 

In 1960, the newly established Center was already steeped in success. Discoveries of the first two years had included the Roman theater in Alexandria and the Temple of Tuthmosis III in Deir el Bahari. The Centre now joined in the Egyptian effort mounted in Lower Nubia to dismantle the temples found in the valley of the Nile, upriver from Aswan, where a huge dam was being constructed. That same year the Center opened excavations in Faras (where a British team from Oxford had worked previously), thus marking Polish participation in the international Nubian rescue campaign, launched in Sudan under the auspices of UNESCO.

The results of four years of investigations in Faras, from 1961 to 1964, exceeded all expectations. The discovery of a cathedral with wall paintings preserved in excellent condition on the walls was an event of world importance. Once the architectural decoration and inscriptions, including the Cathedral’s foundation stela and the famous List of Bishops of Pachoras, are added to the murals, it turns out that the results of the Centre’s work in Faras were not only among the most important achievements of the Nubian Campaign, but they should be considered on par with the most important archaeological discoveries of the second half of the 20th century.

The discovery also had considerable impact on the development of research, Nubiology was established as a separate field of studies, and gallery displays of the wall paintings from Faras were opened in the National Museums in Warsaw and Khartoum. The Centre and the National Museum accomplished yet another feat, considering the conditions in which the work had to be done. Conservator Józef Gazy single-handedly managed to protect and remove from the ancient walls 120 wall paintings, which were then transported to Warsaw and Khartum. Polish restorers working under Hanna Jędrzejewska in Warsaw and Gazy in Khartoum completed the conservation of the priceless murals. The wall paintings were mounted on new ground, and the innovative technical approach which was developed for the project permitted easy transport of individual wall paintings. Soon they could be admired on exhibition in Berlin, Essen, Vienna and even in Boston.

Once the excavations in Faras were closed, in 1964, the Polish Centre shifted its focus to a new site in Dongola, the ancient capital of Makuria, which had been one of the most important African kingdoms of Late Antiquity and Medieval times (from the 6th to the 14th century). After more than forty years in the field, the work continues. The discoveries made in Dongola, starting with four cathedrals which were erected successively from the close of the 6th century through the end of the 9th, several churches, royal palaces, citadel fortifications, storied private houses with bathrooms, not to mention a huge monastery and pottery workshops, have placed the work of Polish archaeologists in the mainstream of medieval studies in Nubia, presenting and highlighting the high art of the Kingdom of Makuria. The monastic complex has yielded numerous inscriptions which have been preserved in situ, as well as wall paintings (mainly religious, although the first genre scenes in Nubian painting have recently been recognized). This has recently been augmented with new finds of from a commemorative structure on the Citadel, presenting murals done in the tempera technique not evidenced before in Nubia and of a class that points to a royal workshop operating in the 7th century. This, as well as evidence of other artisanship and workshop activities, like smelting iron, producing pottery and glass vessels, manufacturing building materials and stone architectural decoration carved in sandstone and granite, not to mention the laying of mosaic floors in imitation of patterns seen abroad, are proof of an elevated Makurian civilization that looked to a strong Byzantine tradition, but at the same time presented a highly creative and independent approach, certainly to architecture and wall painting, as well as tableware ceramics production.

In 1971, the Polish Centre expanded its research program in Sudan to cover the Early Neolithic period. Excavations began on the site of Kadero near Khartum, discovering graves with grave goods (including pottery, jewelry, stone palettes and maces) and stone-working workshops that proved of considerable importance for understanding the very rich Neolithic of the central Nile valley. The Archaeological Museum in Poznań, which has been associated with the Polish Centre from the beginning of work at Kadero, received a sizable set of Neolithic objects, which augmented with a deposit of objects from the National Museum in Khartoum has stood at the core of a permanent exhibition of Nubian archaeology, the second such presentation in Poland after the Warsaw Faras Gallery.

The third important site to be excavated currently by Polish archaeologists in Nubia is Banganarti, situated 8 km south of Dongola. Investigations began in 1998 are ongoing and are organized by the Polish Center in association with the Research Center for Mediterranean Archaeology of the Polish Academy of Sciences. Two monumental sacral structures have been discovered, one on top of the other. The lower structure, which was filled in with rubble to form a building platform for the later building, was erected most probably in the 8th-9th century and it represented a variant of plan (cross circumscribed over a rectangle) that was the Dongolan architects’ own creative contribution to world sacral architecture. The surviving high-quality murals have been preserved without removing them from the walls. The Upper Church was a huge sacral complex containing numerous commemorative chapels with murals representing most likely the rulers of the kingdom of Makuria in the 12th and 13th centuries. More than a 1000 graffiti written in Greek and Old Nubian have been preserved on the walls of this building. They are of extreme importance for the history of Makuria in the 13th and 14th centuries. The Upper Church is currently in the process of being conserved and prepared for exhibition under a permanent shelter. The opening of the exhibition shelter is planned for 2007.

The Southern Dongola Reach Survey (SDRS) directed by Bogdan Żurawski worked from 1998 to 2003, surveying and documenting for the first time ever the eastern bank of the Nile between Dongola in the north and Zuma in the south, near Kareima. The expedition was mounted by the Polish Centre in cooperation with the Research Center of the Polish Academy of Sciences and the Archaeological Museum in Poznań. A few hundred archaeological sites were identified and provisionally interpreted. A dozen or so were tested, including Kushite temples (8th century BC – 3rd century AD), tombs from the Post-Meroitic period (5th-6th century), and medieval strongholds.

The launching of a new dam construction project in the region of the Fourth Cataract necessitated an extensive international salvage effort, which has activated teams from Great Britain, USA, Germany, Hungary and Italy. Joining them in the field were expeditions mounted by the Polish Center in association with the National Museum in Warsaw and the Archaeological Museum in Poznań. In 2004, two Polish teams worked on the islands of Uli and Saffi, documenting and excavating cemeteries of the Kerman (2nd millennium BC), Napatan (1st millennium BC), Post-Meroitic (4th-6th century) and Kingdom of Makuria (6th-14th century) periods. 

In 2004, salvage excavations began also in the upriver part of the region to be flooded, between Khor Umm Ghizlan and Shemkhiya, on a 50 km long stretch of the Nile Valley along the west bank. In this region, which had never been investigated before, recorded sites included Neolithic settlements, burial grounds of the Kerman and Post-Meroitic periods, and Makurian fortifications. The research is being continued and the results are highly interesting from the point of view of further studies, as well as museum displays.

The opportunity was taken in 2005 to open a five-year research program concerning Early Makuria, the objective of which is to determine the social and economic circumstances at the root of the transformation of Meroitic society into a Makurian one in the 6th century. The program grew out of the discoveries made on the Citadel in Dongola, which suggested the shifting of the main power center of the kingdom from a site somewhere further south, in the area of ancient Napata, after an initial period of flourishing in the 5th century. Work has started on the fortifications of Merowe Sherig and two large cemeteries at Tanqasi and Zuma in the region of ancient Napata, both believed to be royal burial grounds. The results of the first two seasons have exceeded all expectations, but a full evaluation has to wait for the completion of another two seasons in the field.

Next to the Centre and associated institutions from Warsaw (Polish Academy of Sciences and National Museum) and Poznań (Archaeological Museum, Polish Academy of Sciences Poznań Branch and the Adam Mickiewicz University), Sudan has also been since 1996 the territory of choice for an expedition of the Archaeological Museum in Gdańsk, headed by Museum Director Henryk Paner. Colleagues from Gdańsk have conducted salvage excavations in the area of the Fourth Cataract on the eastern bank of the Nile, along a section 170 km long south of Kareima. They have uncovered a few hundred sites, mainly burial grounds, and have excavated a few. The Archaeological Museum in Gdańsk, which has been present on the Fourth Cataract the longest of all the international expeditions, has augmented its own collections in Gdańsk with objects coming from archaeological excavations and ethnographic surveys. It is now the third museum in Poland to have a regular presentation of the archeology of Sudan. 

The Museum in Gdańsk is also running its own excavations at Awlib near ancient Meroe, where a ruined Meroitic temple and surrounding architecture have been found.

By agreement with the National Corporation of Antiquities and Museums of Sudan (NCAM), all the foreign expeditions taking part in the Fourth Cataract are assured a share of the finds, proportionate in number and museum value to expenditures, as well as discoveries made by particular expeditions.

Already in 2006, the National Museum in Warsaw received from the National Museum in Khartoum a deposit of objects from Dongola to expand the existing department collection, which contains finds from Faras and Dongola, excavated by Polish teams between 1964 and 1990.

Another focus of the Polish Centre, beside fieldwork, are various study programs, which have been implemented at the National Museum in Khartoum. Foremost among these was the project for the conservation of the Faras murals transferred to Khartoum and a presentation project designed to create a modern display of medieval art, tantamount to the art of the Kingdom of Makuria, at the National Museum in Khartoum in 1972.

In 1985–1986, the Centre organized a group of restorers to preserve the wall paintings discovered in House A in Dongola and transferred to Khartoum. In cooperation with Sudanese colleagues, the Centre received a grant from the Ford Foundation for the purpose. By applying new innovative technology, it was possible to mount the paintings on special supports that have enabled the paintings to travel to exhibitions all over Europe, most recently in 2004 to the British Museum and a few other museums in Great Britain.

In 1996–1997, the Centre in association with the National Museum in Khartoum and with financial support from UNESCO, put through a conservation programs designed to run a check on the condition of Nubian paintings held in museum collections. Expert conservators scrutinized all the murals from Faras, Sonqi Tino, Abd el Gadir, Kulubnarti, Meinarti and Dongola and took whatever protective measures were necessary to maintain the monuments in good condition.

Paralleling the conservation program was a project documenting the Greek and Coptic inscriptions in the collections of the National Museum in Khartoum. The outcome of this work was a comprehensive catalogue of these important epigraphic monuments, published in two volumes in 2003.

The most recent effort concerning the Nubian murals held in the collections of the museum in Khartoum was a documentation program carried out in 2004–2005, preparing detailed catalogue descriptions for the purposes of a completely refurbished museum exposition. The next step in this program is a comprehensive catalogue of all the paintings in the collection of the National Museum in Khartoum.

 

Polish expeditions currently working in Sudan:

Expeditions of the Polish Centre of Mediterranean Archaeology of Warsaw University and associated institutions:

1.    Dongola, Monastic complex – directed by Dr. Stefan Jakobielski

2.    Dongola, Citadel – directed by Prof. Dr. Włodzimierz Godlewski

3.    Banganarti – directed by Dr. Bogdan Żurawski

4.    Early Makuria program (Zuma, Tanqasi, Merowe Sherig) – directed by Prof. Dr. Włodzimierz Godlewski and Dr. Mahmoud El-Tayeb

5.    Fourth Cataract on the Nile: area between Khor Umm Ghizlan and Shemkhiya – directed by Dr. Marek Chłodnicki and Dr. Bogdan Żurawski

Expeditions of the Archaeological Museum in Gdańsk

1.    Fourth Cataract Region on the Nile – eastern bank – directed by Henryk Paner

2.    Awlib near ancient Meroe – directed by Henryk Paner

 

Włodzimierz Godlewski

August 9, 2006

 

 

WYSTAWY / EXHIBITIONS

 

WYSTAWA W WARSZAWSKIM MUZEUM NARODOWYM  „POLSKIE WYKOPALISKA W STAREJ DONGOLI -
45 LAT WSPÓŁPRACY ARCHEOLOGICZNEJ Z SUDANEM”

Exhibition in National Museum in Warsaw  - “45 years of the Polish Archaeological Excavations in Sudan” 

Wystawa „W pustyni i w słońcu” została otwarta 30 sierpnia 2006 r., w trakcie trwania XI Międzynarodowej Konferencji Nubiologicznej, organizowanej przez Uniwersytet Warszawski, i potrwa do 1 października 2006 r. Komisarzami wystawy w Muzeum Narodowym w Warszawie byli Bożena Mierzejewska, Magdalena Łaptaś i Stefan Jakobielski. Obecne warunki podziału znalazisk nie pozwalają na wywiezienie tych zabytków z Sudanu, można je jedynie oglądać in situ, zabytki ruchome zostały przeniesione do Muzeum Narodowego w Chartumie. Dzięki aktywności polskiej archeologii i współpracy z dyrekcją Muzeum Narodowego w Chartumie oraz Sudańską Służbą Starożytności, 86 zabytków (ceramika, detale architektoniczne, inskrypcje koptyjskie i greckie) - pochodzących z wykopalisk prowadzonych przez dr Stefana Jakobielskiego - zostało wypożyczonych Muzeum Narodowemu w Warszawie. Zabytki te, do tej pory niepublikowane, konserwowane w pracowniach Muzeum Narodowego w Warszawie zostały po raz pierwszy pokazane  publiczności. Wystawie towarzyszą plansze, zdjęcia z miejsc badanych i odkrytych przez polskich archeologów, takich jak np: kościoły i klasztor Św. Trójcy w Starej Dongoli, Banganarti, Kadero, IV katarakty i z Awlib. Wystawa jest to bardzo istotna dla zrozumienia ikonografii chrześcijańskiej, nubijskiej i bizantyńskiej. Na website:

http://www.naukawpolsce.pap.pl/nauka/index.jsp?place=Lead07&news_cat_id=&news_id=12458&layout=2&page=text [2006-08-29 ] mamy informację ogólnikowo ujęte, dokładniej na website: http://www.mnw.art.pl/AktualneWystawy/Polskie%20wykopalisak%20w%20Starej%20Dongoli/opis.html , tam zaprezentowano 12 zdjęć, oto niektóre z nich:

Ahmed el Nur przed malowidłem św. Damiana w Górnym Kościele w Banganarti (Foto. B. Żurawski)

Archiprezbiter Marianos, fundator malowidła przedstawiony na skrzydle archanioła Michała - detal. 2 poł. XI w. Aneks Północno-Zachodni, pomieszczenie nr 22 (Foto. W. Chmiel)

Wnętrze sali nr 27 (cela klasztorna). Aneks Północno-Zachodni (Foto. T. Jakobielski)

Widok z lotu ptaka na Górny Kościół w Banganarti (Foto. B. Żurawski)

Dr Hasan Hussein Idriss (Dyrektor Generalny Narodowej Korporacji ds. Starożytności) i dr Stefan Jakobielski (Kierownik Polskiej Misji Archeologicznej) przed wejściem do klasztoru Trójcy Świętej w Starej Dongoli

Budowla królewska w Starej Dongoli przekształcona na meczet w 1317 r. (Foto. T. Jakobielski)

Tzw. Dama z Sonijat. Uchwyt sistrum w kształcie nagiej kobiety (Foto. B. Żurawski)

 

 

„NAPOLEON NAD NILEM” – WYSTAWA W DAHESH MUSUEM

Dahesh Museum of Art ma znakomity adres, dokładnie centrum Manhatannu, przy skrzyżowaniu Madison Ave. i między 56 i 57 St., obok jednej z siedzib IBM i wielu innych biznesów.

Wystawa „Napoleon on the Nile: Soldiers, Artists, and the Rediscovery of Egypt” była otwarta 8 czerwca i miała trwać do września, ale już przedłużono ją, będzie otwarta do 31 grudnia 2006 r. Wystawę zorganizowała kurator Lisa Small, autorka pracy „Highlights from the Dahesh Museum Collection” (New York 1999), katalog z obecnej wystawy dostępny był dopiero po 9 września.

 

Założyciel muzeum - Salim Mousa Achi urodził się w Jerozolimie w 1909 r. Rodzina wkrótce przeniosła się do Bejrutu. Mając 20 lat przybrał nowe imię „Dahesh”, bo takie imię znaczące, po arabsku oznacza „coś cudownego”, „cudownie inspirującego”, imię to przeszło później na nazwę muzeum. W 1930 r. otrzymał doktorat honorowy w Paryżu, interesował się prawami człowieka, filozofią, a nade wszystko sztuką, kolekcjonował malarstwo XIX wieczne z wielką pasją, rocznie kupował po ok. 50 obrazów. Marzyło mu się muzeum sztuki zachodniej w Bejrucie i tak przyjaciele postrzegali jego kolekcję prywatną, ale wybuch wojny domowej w 1975 r. zakończył te marzenia. Zagrożone, zostało przeniesione do Nowego Jorku.

 

Dr Dahesh zmarł w 1985 r., ale idea muzeum żyła wśród jego bliskich. Muzeum zostało zarejestrowane w stanie Nowy Jork w 1987 r., otwarte dla publiczności w 1995 r. wystawą, która oczarowała wielu – malarzy należących albo do salonu paryskiego, albo do British Royal Academy, w każdym bądź razie było to solidne malarstwo akademickie, ceniące kunszt i klarowność, wartości coraz bardziej rzadkie w tym rozchwianym świecie. W 1997 r. muzeum przechodzi na następny wyższy poziom, wystawa poświęcona Rosie Bonheur nie tylko jest w kooperacji z innym muzeum, ale i wydany został katalog. W 1999 r. kurator Lisa Small wydaje pierwszy, starannie opracowany, kolorowy katalog „Highlights from the Dahesh Museum Collectyion”, ponad stu stronicowy, najcenniejszych zabytków muzeum, dostępny w księgarni muzealnej za 11.95 dol.  

Obecna wystawa „Napoleon nad Nilem” już zyskała przychylne, recenzje, pisała o niej Roberta Smith w „New York Times”, bardziej fachowo kwartalnik „KMT” piórem prof. Boba Briera, już po mojej prezentacji na łamach Radia Polskiego w Nowym Jorku (910 AM) Czesław Karkowski w „Nowym Dzienniku”. Ważnym elementem  wystawy jest prezentacja ponad 80 rycin z monumentalnej pracy francuskich uczonych „Description de l’ Égypte”. W dziejach XIX-wiecznej egiptologii, a może w ogóle w dziejach egiptologii  są takie dwa unikalne wielotomowe wydawnictwa olbrzymich wymiarów, tzw. royal folio (mniej profesjonalnym określeniem angielskim dla tego rodzaju wielkich rozmiarami wydawnictw jest „oversize”), pierwszym jest właśnie francuskie „Description”, drugie „Denkmäler aus Ägypten und Äthiopen” Ryszarda Lepsiusa wydane w 12 tomach w latach 1849-1859. W Nowym Jorku są bodajże tylko dwa egzemplarze „Description ...”, trudno dostępne, w zmniejszeniu mamy edycję w opracowaniu Charles C. Gillespie i Michel Dewachter „The Monumets of Egypt. The Napoleonic Edition. The complete archaeological plates from “La Decsription de l’Égypte” wydane w 1987 r., tak więc teraz jest możliwość zobaczenia fragmentów tej rzadkiej i jakże znaczącej książki. Na wystawie mamy wiele materiałów, których brak w przepięknie zredagowanym albumie Alberto Siliottiego „The Discovery of Ancient Egypt” (1998). 

Narodziny egiptologii wielu wiąże właśnie z wyprawą cesarza Napoleona do Egiptu z 1798 r., wielu uważa, że jednym z osiowych składników następnej epoki literackiej – romantyzmu europejskiego – będzie orientalizm, który wszedł - właśnie wskutek wyprawy Napoleona - w skład późnego, rewolucyjnego oświecenia francuskiego. Czy rzeczywiście narodziny egiptologii wiążą się z wyprawą cesarza Napoleona do Egiptu z 1798? Jest to jedna z koncepcji, bo przecież efektem było znalezienia kamienia z Rosetty bez którego dużo trudniejsze byłoby odczytanie hierogliofów przez J. F. Champolliona w 1822 r. – i to jest druga data narodzin egiptologii. Jest i trzecia brytyjska, wiąże się z aktywnością ojca naukowej archeologii egipskiej W. F. M. Petrie aktywnego od 1880 r. Z tych trzech dat osobiście uważam, że odczytanie hieroglifów przez J. F. Champolliona jest zdecydowanie przełomowe, bo po ponad 1400 latach milczenia początki cywilizacji przemówiły własnym językiem, ponownie zaczęto odczytywać hieroglify, hieratykę i demotykę – różne rodzaje pism egipskich. 

 

Podstawowa chronologia Wyprawa Napoleona do Egiptu zaczyna w maju 1798 r. 2 lipca wojska francuskie lądują w Aleksandrii. 21 lipca zwycięstwo nad Mamelukami w bitwie pod Piramidami. 24 lipca Bonaparte wkracza do Kairu. Cios wyprawie zadał brytyjski admirał Nelson zwyciężając pod Abukir 1 sierpnia 1798 r., gdy zniszczył flotę francuską,  przywracając tym samym brytyjskie panowanie na morzu. 22 sierpnia 1798 r. – założenie Instytutu Egipskiego. 9 września  1798 r. Turcja wypowiada wojnę Francji. 5 stycznia 1799 Anglia i Turcja zawierają sojusz antyfrancuski. 19 lipca 1799 r. odkryto kamień z Rosetty. 23 sierpnia 1799 Napoleon opuszcza Egipt, przekazuje dowództwo Kleberowi. „Bohater powraca do swej ojczyzny”, 1799. DM 2006.1.119. W 1801 r. w Abukirze ląduje 18 tys. Anglików, ostatni Francuzi opuszczają Egipt we wrześniu 1801 r. W 1810 r. pierwsze wydanie „Description”, drugie wydanie w 1820 r. za zezwoleniem Ludwika XVIII. 27 IX 1822 – Champollion odczytuje hieroglify. 1827 Karol X otwiera Muzeum Egipskie w Luwrze. 1830 – trzecie wydanie „Description”. 1836 – obelisk na placu Concorde, 1854 – F. De Lesseps otrzymuje koncesję na budowę Kanału Sueskiego, wybudopwany i otwarty w 1869 r. W 1858 A. Mariette zostaje dyr. Departamentu Starożytności Egipskich.

Wyprawa Napoleona do Egiptu to wyprawa 55 tys. wojsk i 150 cywilów, którzy tworzyli „Commission des Sciences et des Art d’Égypte”. Napoleon – wedle ładnej formuły chyba najinteligentniejszej i od wielu lat piszącej o wystawach na łamach „New York Times” – Roberty Smith – przybył, zobaczył i na krótko podbił Egipt. Bardzo znaczącą osobą był Dominique Vivant-Denon, wówczas mający 55 lat, później pierwszy dyrektor Luwru, w 1802 r.  wydał książkę która stała się sensacją na skalę Europy „Voyage dans la Basse et la Haute Egypte”, tłumaczona na wiele języków europejskich, miała ok. 40 wydań (Sole 2001.151).

W skład tej komisji wchodzili także tacy uczeni jak geolog Deodat Dolomieu (stąd nazwa węglanu magnezu jako „dolomitu”), chemik Claude Louis Berthollet, matematyk Joseph Fourier (odkrył tzw. szereg Fouriera; on  też pisał przedmowę do „Description” i to on poznał Champolliona z wieloma uczestnikami wyprawy), Nicolas Conte wynalazca ołówka z grafitem, którego wiele jest pięknych rysunków, zoolog Saint-Hillaire, matematyk Gaspard Monge założyciel Instytutu Egipskiego w 1798 r. i wielu  innych. Jest na ten temat w języku polskim praca francuskiego badacza Roberta Sole „Uczeni Bonapartego” (2001).

Kampania egipska Bonapartego będąca militarnie klęską, intelektualnie była wielkim sukcesem ze względu na ponowne odkrycie starożyntego Egiptu Europie, co stało się za sprawą opublikowania olbrzymiego materiału o Egipcie czyli „Le Description de l’Egypte”. W zdaniu powyższym, które oddaje faktycznie opinio communis jest coś paradoksalnego: czy nie zestawiamy wartości nieproporcjonalnych? Myślę, że nie, że właśnie to zestawienie ukazuje otwartość na fundamentalnie istotne wartości. Czasami powiada się, że wczesne podoboje Napoleona miały także uzasadnienie kulturowe upowszechniając ideały oświecenia francuskiego i rewolucji francuskiej, i że było tak do 1804 r., a później to były już tylko podboje imperialne (Gillespie 1987.2). Do tej opinii trzebaby dodać dwa uzupełnienia: ten imperializm także i kulturowy trwał i po 1804 r., bo nie da się zaprzeczyć iż był obecny przy tworzeniu w 1807 r. Księstwa Warszawskiego, a polska legenda napoleońska trochę przypomina legendę egipską Aleksandra Wielkiego, w obydwu przypadkach był to imperializm kulturowy i zastępujący wschodni despotyzm formacją bardziej kulturowo aktywną, ale ten schemat jest także schematem propagandowym nowego okupanta i zaczyna się kruszyć w momencie, gdy krystalizuje się ruch niepodległościowy, w Egipcie po Aleksandrze Wielkim odżył dopiero po II wojnie światowej, w Polsce aktywny incydentalnie w powstaniach narodowych i w sposób bardziej trwały od 1918 i ponownie od 1980 r. 

Dotychczasowy, przednapoleoński paradygmat myślenia o Egipcie kształtowała Biblia i pisarze antyczni szczególnie tacy jak Herodot, Diodor, Apulejusz, Plutarch.  Paradygmat napoleoński zarysowujący się od 1798 r. to zwrot do źródłowości pre-semantycznej, bo dotarto do autentycznych przedstawień, ale jeszcze bez zrozumienia tekstów egipskich. Ten paradygmat szybko ustępuje następnemu paradygmatowi  poczynającemu się w 1822 r. i odkrycia Champolliona. Ten nowy paradygmat określiłbym jako paradygmatem źródłowości semantycznej, bo teksty egipskie w końcu przemówiły.

„Le Description de l’Égypte” stanowi często dużą trudność w opisie bibliograficznym, Gillispie (1987.1) pisze, że to 10 tomów i dwa tomy atlasów, to ponad 837 miedziorytów zawierających ponad 3000 ilustracji. Faktycznie w pierwszym wydaniu, w tzw. edycji cesarskiej, która ukazała się w nakładzie 1000 egzemplarzy, z lat 1809-1828 było 9 tomów i 11 tomów ilustracji. Wydanie drugie Charles-Louis-Fleury Panckoucke’a dedykowane było Ludwikowi XVIII,  wychodziło w latach 1821-1830, było 26 tomów in ocatavo tekstu i 11 tomów in folio ilustracji, miało nakład 2000 egz. (Sole 2001.181 i 219). Szczególnie piękne jest zestawienie na wystawie, co mnie bardzo urzekło, wielkiego obrazu Panckoucke’a przedstawiającgo świątynię (ze zbiorów prywatnych) z kartą tytułową z tomu 1-go z 2 wyd. z 1821 r. gdzie reprodukcja kolorowa tegoż

 

 Ze zbiorów : Fordham University Library, Special Collections. The Bronx NY.

 

obrazu i mimo iż reprodukcje w „Description” są cudowne w swej dokładności, to jednak oryginał obrazu namalowanego ok. 1811-1829 r. robi wielkie wrażenie i zawiera szczegóły, których trudno dopatrzeć się w wersji drukowanej, bo obraz reprodukowany w „Description” przedstawia stan w trakcie malowania.

Europa po raz pierwszy zobaczyła tak dokładnie Egipt. Pierwszych pięć tomów dotyczyło starożytności, w dwóch tomach był Egipt współczesny, ostatni tom ósmy zawierający mapy wydrukowano w 1826 r., w pięć  lat po śmierci Cesarza, który mapy uważał za tajne z wojskowego punktu widzenia i był to też przełom w geografii Egiptu, bo po raz pierwszy opublikowano mapy tak dokładne.

Warto porównać dokładność wykonania między pracą Bruce z 1790 i „Description”.

 

Harfiarze, relief z grobu Ramzesa III. Description, vol.2, pl.91. Reprodukcja kolorowa: KMT 17:2 (2006), p.60; czarnobiała: R. Sole 2001, po s.112.

          Wystawa w Dahesh Museum zawiera oprócz medziorytów z „Desription” także świetny obraz francuskiego malarza orientalisty Jean-Leon Gerome „Napoleon i jego generałowie w Egipcie” z 1861 r.

 i portert Cesarza w Kairze, wypożyczony ze zbiorów Uniwersytetu w Princeton (poniżej tylko fragment znajdująćy się na okładce katalogu wystawy)

 

Na wystawie jest wiele dokumentów z czasów Napoleona, w tym oryginał jego listu napisanego w Kairze, są medale, ryciny, wśród nich Francois Grenier „Bitwa pod piramidami” z 1798 r.,

  nieopublikowany dziennik żołnierza opisujący bitwę pod piramidami. Są także barwne, brytyjskie karykatury Napoleona - wykonane przez Jamesa Gillraya (1757-1815). 

Wystawę ozdabiają znakomite obrazy, które tylko pośrednio są związane z tematem wystawy, ale znakomicie ilustrują ducha orientalizmu w malarstwie europejskim, a szczególnie egiptyzacji w tymże malarstwie, która zwaracając się do czasów starożytnych dzieli się jakby na dwie klasy: po pierwsze odtwarzającej sceny z życia starożytnych Egipcjan i po drugie odtwarzające wspólczesny stan starożytnych zabytków.       

Do tej pierwszej klasy możemy zaliczyć świetny obraz Lawrence Alma-Thadema „Józef przełożony spichlerzy faraona” 1874 r. (DM 002.38),

 a także obraz Edwin Longsden Long (11829-1891) „Utracona praca miłości” (olej na płótnie z 1885 r., DM 1995.10). Long był w Egipcie w 1874 r., zapewne wiele motywów zaczerpnął z pracy brytyjskiego egiptologa Johna Gardnera Wilkinsona „Manners and Customs of the Ancient Egyptians” wydanej w 1837 r. Ciekawe zestawienie motywów u Wilkinsona i Longa zawiera kataloag L. Small  (1999.66-67).  

Z drugiej klasy obrazów odtwarzających wspólczesny stan starożytnych zabytków możemy wymienieć obraz niemieckiego malarza Karla Wilhelma Gentza (1822-1890), „Zaklinacz wężów” (1872. DM 1995.54; zob.: Small L 1999.54). Tematyka typowo bliskowschodnia, sceneria: ruiny  Medinet Habu, obraz reprodukował w 1878 r. niemiecki egiptolog G. Ebers w swej pracy „Egypt: Descriptive, Historical and Picturesque”.   Z tejże samej klasy jest obraz szkockigo malarza Josepha Farquharsona (1846-1935), “Ruiny świątyni w Luksorze” (c. 1890. DM 1995.7; zob.: Small L 1999.55). Farquharson po raz pierwszy był w Egipcie w 1885 r., wracał wielokrotnie.   

Niemiecki malarz Ernest Karl Eugen Kroener (1846-1927) namalował w 1890 obraz pt. „Świątynia w Karnaku – Wielka Sala Hypostylowa” (DM 1995.114, zob.: Small L 1999.60). Kto raz widział Wielką Salę Hypostylową w świątyni Amona-Re w Karnaku ten jej nigdy nie zapomni, las 134 olbrzymich kolumn zbudowane za Seti I i Ramzesa II zajmują obszar – jak pisze Lisa Small - na którym zmieściłaby się Bazylika św. Piotra.   „Ognisko nad rzeką” – w tle Kiosk Trajana na Philae, obraz Hermanna Davida Salomona Corrodiego (1844-1905), malarza włoskiego, który wiele podróżował po Bliskim Wschodzie,  wspieranego przez brytyjską rodzinę królewską (DM 1995.20; zob.: Small L 1999.48).  Są na wystawie także różne zabytki, świadczące o narastającej modzie na egzotykę starożytnego Egiptu. Josiah Wedgwood uważany za ojca angielskiej ceramiki, założył w 1759 r. firmę ceramiczna, jej produkcji są poniższe dwa sfinksy z 1809 r. :

  Prof. Bob Brier, z Long Island University, światowej sławy mumifikolog, opublikował o wystawie szkic w kwartalniku „KMT” (17:2 (Summer 2006), p.58-63). Prof. Brier dał podtytuł iż to o francuskiej okupacji Egiptu, okupacja okupacją, jedna zmieniała drugą, Persów zastąpili Grecy, Greków Rzymianie, Rzymian Arabowie, Arabów Turcy, Turków Mamelucy, Mameluków Francuzi, a do wybicia się Egiptu na niepoodległość trzeba było pokonać jeszcze kilka okupacji. Podkreślanie w tym momencie – w przypadku wyprawy Napoleona - okupacji jest raczej zważaniem przede wszystkim na polityczny aspekt tej wyprawy, o czym w szkicu akurat mało. Tym bardziej, że Napoleon jak każdy wielki strateg, podobny był do Aleksandra Wielkiego, podkreślał wyzwoleńczy aspekt swej wyprawy, bo przecież jego Republika miała bronić praw człowieka, a wyzwalać spod władzy tyrańskiej. Był oczywiście moment czysto strategiczny, że zdobycie Egiptu oznaczałoby zmniejszenie możliwości Wielkiej Brytanii poprzez utrudnienie kontaktu z koloniami, szczególnie bardzo zyskowny handel z Indiami. Był także moment przełomu cywilizacyjnego w dwojakim sensie, pozytywnym i negatywmym. Pierw o negatywnym: rewolucja francuska odrzucając chrześcijaństwo potrzebowała zastępczej symboliki religijnej (cf. Sole 2001.11-12) i stąd też brało się przekonanie, że cywilizacja narodziła się w Egipcie, że nie despotami, lecz prekursorami oświecenia byli faraonowie, że na placu Bastylii ku czci święta 10 sierpnia 1793 r. zbudowano fontannę z przedstawieniem Izydy wyciskającą „ze swoich obfitych piersi czysty i zbawienny nektar odrodzenia”. Tylko iluzje ocierające się o prawdę są naprawdę mocne, i bez wątpienia te iluzje takowymi były. W sensie pozytywnym był to ekspansji cywilizacji europejskiej, Wielka Brytania eksploatowała Indie, Ameryka rozpoczynała marsz na Zachód czyli podbój kontynentu, był to czas rewolucji orientalnej czy też renesansu orientalnego; pojęcie to wprowadził Edgar Quinet w 1841 r., Mickiewicz nie musiał temu ulegać, bo akurat Pierwsza Rzeczpospolita będąc na pograniczu Zachodu i dwojakiego Wschodu, mniej cywilizowanego rosyjskiego i bardziej cywilizowanego blisko-wschodniego (Turcja była przecież pańswem granicznym Rzeczpospolitej), rozpoznawała te wartości przed Europą Zachodnią. Pojęciu „renesansu orientalnego”  poświęcona jest praca Raymoda Schwaba „The Oriental Renaisannce. Europe’s Rediscovery of India and the East, 1680-1880” (NY 1984), cały rozdział poświęca temu Peter Watson w “Ideas. A History of Thought and Invention from Fire to Freud” (NY etc. 2006, p.589-605) dostrzegając dwa momenty przełomowe powstanie w Kalkucie Bengal Asiatic Society w 1784 r. i odczytanie hieroglifów w 1822 r. przez Champolliona. Myślę, że czas renesansu orientalnego bardziej wiąże się z 1822 r., bo Egipt był bliższy Europie nie tylko geograficznie, ale i cywilizacyjnie i myślę, że jednym z wielkich rezultatów 184 lat po Champollionie jest zdecydowane zbliżenie dziedzictwa Egiptu do dziedzictwa Europy,  w sposób bardziej powierzchowny nastąpiło przybliżenie Indii i Ameryki, przybliżenie z początku głównie kulturowe w wersji zen-buddyzmu po 1968 r., a następnie przybliżenie gospodarcze  Chin i Indii do Ameryki, szczególnie intensywna była azjatyzacja rynku amerykańskiego od czasów prezydenta B. Clintona.

Wystawa w Dahesh Museum nie jest dużą wystawą, chyba największą wystawą o egiptomanii i o Egipcie w sztuce zachodniej w latach 1730-1930 zorganizował Luwr w 1994, później wystawiana w Ottawie i w 1995 r. w Wiedniu, ze wspaniałym, liczącym ponad 600 stron katalogiem w opracowaniu J.-M. Humberta, M. Pantazziego i Ch. Ziegler, ale obecna wystawa – mimo iż skromniejsza - zawiera materiał cenny, wiele obrazów w większości z własnych zbiorów, wiele dokumentów z czasów Napoleona, ponad 80 rycin z „Description”.

Dahesh Museum z jego aktywnością i elegancją, umiejętnością dotarcia do gustów nowojorczan, mogłoby być świetnym przykładem jak prowadzić polonijne instytucje; porównywać dokładniej nie chcę, bo tylko by było wielo konfuzji wśród polonijnych działaczy często po prostu nie znających świata, nawet żyjąc na Manhattanie.

Jerzy Prus

25 września 2006 r.

 

Dahesh Museum of Art otwarte jest od wtorku do niedzieli w godzinach od 11 do 18, wstęp kosztuje 10 dol. od osoby, dla seniorów (62 lat +) – 8 dol., dla studentow – 6 dol., wstęp wolny w pierwszy czwartek miesiąca, gdy muzeum jest otwarte dłużej, od 18 do 21 godziny.

Fotografie zapożyczone w większości z materiałów muzealnych, internetu, kilka własnych. 

Bibliografia:

SMALL Lisa, Highlights from the Dahesh Museum Collection, New York 1999 Dahesh Museum.

SMITH Roberta, When French Savants Were in Egypt’s Land, “New York Times” June 16, 2006, p.E37.

BRIER Bob, ‘Napoleon on the Nile’ – An Exhibition  Documenting France’s Occupation of Egypt at New York’s Dahesh Museum, “KMT” 17:2 (Summer 2006), p.58-63. 

PRUS Jerzy, Tekst wygłoszony w Radio Polskim z Pomony (910 AM), 22.08.2006 (z kilkoma późniejszymi wstawkami).

KARKOWSKI Czesław, Nowojorska kronika, „Nowy Dziennik” z 25.08.2006, s.7.

          SMALL Lisa, Napoleon on the Nile. Soldiers, Artists, and the Rediscovery of Egypt, New York 2006 [ September ] Dahesh Museum of Art, pp.48. $22.95.

PRUS Jerzy, www.egyptnj.com, 20-30 sierpnia 2006 r. Wersja uboższa od obecnej.

 

 

ŹRÓDŁA DO HISTORII

STAROŻYTNEGO EGIPTU (II)

/

RECORDS TO THE HISTORY OF ANCIENT EGYPT (II)

 

STELA KSIĘCIA INDI (8 dyn., c.2181 - 2161 p.n.e.) (MMA 25.2.3)

Indi był dostojnikiem w Thinis, żył zapewne w czasach 8 dynastii (c. 2181 - 2161 p.n.e.), jego prostokątna stela o wymiarach 67,3 x 47,5 cm., z wapienia, malowana znajduje się w Metropolitan Museum of Art (no. inw. 25.2.3), zakupiona, o nieznanej prowieniencji (Schenkel).

Inskrypcja składa się z 10 linii tekstu: z 4 linii poziomych, dalej idą 3 linie pionowe z prawej strony, tekst kończy się na 3 liniach poziomych umieszczonych nad głowami Indi i jego żony. Na steli przedstawiony jest Indi wraz z żoną oraz dwie mniejsze postacie z których jedna przynosi ofiary wprost prawie do ust Indi, druga - przy nogach Indi - trzyma w ręku sandały.

Foto za: Hayes 1990, p.141.

Foto. J. Prus

 

Kierunek odczytywania inskrypcji:

                            <-------------- 1 <--------------

                            <---------------2 <--------------

                            <---------------3 <--------------

                            <---------------4 <--------------

                            <---------- 8 <-------------

                            <---------- 9 <-------------

                            <----------10 <------------ 

                                                           |   |   |

                                                           |   |   |

                                                           |   |   |

                                                           v  v  v

                                                           5  6  7

                                                           |   |   |

                                                           |   |   |

                                                           |   |   |

                                                           v  v  v                                                       

 

Stelę opublikował Dunham (1937), przekład niemiecki daje

Schenkel (1965), angielski - Lichtheim dwukrotnie (1973, 1988),

polski - Prus (1995).

Tłumaczenie:

1

(1) Ofiara którą król daje (i) Anubis, który jest nad górą jego i w miejscu balsamowania, Pan Ziemi Świętej¹, oto ofiary przynoszone głosem

2

dla księcia, zarządcy pieczęci królewskiej, jedynego przyjaciela, kapłana - lektora, czcigodnego Indi,

3

(3) który powiada: Byłem obywatelem doskonałym w walce,

towarzyszem "hadu"².

4

Byłem tym jednym, ukochanym przez ojca jego, czczonym przez matkę jego, umiłowanym przez braci,

 

       5                 6                7

     

 

(5)  lubianym przez krewnych. Wyrosłem w domu ojca swego dzięki mocy Onurisa, władcy Thinis³ pragnąc dobrego imienia, chcąc czynić jak najlepiej. Byłem tym, który mówił przez usta swoje, który czynił ramieniem swoim. (7) Nie znajdzie się nikt, kto by mógł powiedzieć cokolwiek przeciwko czcigodnemu Indi.

 

[ Napis nad głową Indi i jego żony: ] (8) Tysiąc chlebów, tysiąc dzbanów piwa, tysiąc bydła, tysiąc ptactwa, tysiąc alabastrów, tysiąc ubrań, tysiąc wszelakiego dobra dla czcigodnego Indi. (9) Jego ukochana żona, Jedyny Klejnot Króla, Kapłanka Hathor, czcigodna (10) przy bogach Thinis, Mut-muti.

Komentarz

¹  Wyrażenie „t3 Dsr” czyli „Ziemia Święta” to egipskie określenie nekropoli, albo raczej miejsce przejścia z tego świata do świata odległego, czyli tamtego świata.

² Słowo "H3dw" tak jak tu napisane nie jest znane. Schenkel proponuje odczytanie „dH3w” od „dHi” i tłumaczy tę frazę jako "ein Kamrad seiner Untergebenen (?)". Lichtheim podkreśla, że można by się tu spodziewać słowa paralelnego do słowa "combat". "H3d" z determinatywem koszyka to oczywiście "fishing with the plunge-basket"; Wb.III, 36 podaje także rzeczownik „H3dt” "excitement' (= podniecenie, zdenerwowanie) lub tym podobne. Lichtheim początkowo nie tłumaczyła, później odddała to następująco: "a comrade of [ fighters ]".

² Hayes, Schenkel, Lichtheim po słowie Onuris stawiają średnik, a słowa "władca Thinis z wolą przewyższenia, z wolą czynienia jak najlepiej" odnoszą do właściciela steli (Lichtheim w 1988 stawia tylko przecinek). Wydaje się, że mamy tu pomyłkę w odczytaniu, gdyż po pierwsze gdyby Indi był "władcą Thinis" to pojawiłby się ten tytuł pośród jego tytułów w formule początkowej, a po drugie tytuł "Pan Thinis" był tytułem boga Onurisa i cały ten fragment raczej się do niego odnosi niż do Indi. Dembska w "Słowniku" (1995, s.144) powiada, że tytuł "Pan z Thinis" funkcjonował od czasów Średniego Państwa, a więc byłoby to - gdyby datowanie tej steli utrzymać - najstarsze źródło zaświadczające ten tytuł.

          Bibliografia:

DUNHAM D., Naga-ed-Der Stelae of the First Intermediate

Period, Boston 1937, no.78, p.92-94, pl.XXVIII, 2

HAYES W.C., The Scepter of Egypt, vol.1, New York 1953, p.139, 141, fig.83.

SCHENKEL W., Memphis, Herakleopolis, Theben, Wiesbaden 1965, no.260, p.183.

LICHTHEIM Miriam, Ancient Egyptian Literature, vol.1, 1973,

p.83-85.

FISCHER H.G., Three Stelae from Naga ed-Deir, (in:) SIMPSON W.K. & DAVIS W.M. (eds.), Studies in the Aegean and the Sudan: Essays in Honor of Dows Dunham, Boston 1981, p.61.

FRANKE D., Altägyptische Verwandschaftsbezeichungen im

Mittleren Reich, Hamburg 1983, S.266 f.

LICHTHEIM M., Ancient Egyptian Autobiographies chiefly of the Middle Kingdom, Freiburg 1988, p.30-31.

 

 

 

NOWOŚCI KSIĄŻKOWE

/

NEW BOOKS

 

 

CHRISTIANA JACQA PRZEKŁAD “NAUK PTAH-HOTEPA”

          Powieści egipskie Christiana Jacqa są obecnie tak czytane jak pod koniec XIX wieku powieści egipskie Georga Ebersa, dzisiaj niestety zapomniane. Jedne i  drugie były pisane przez profesjonalnych egiptologów. Jedne i drugie były tłumaczone na język polski. Christian Jacq jest dyrektorem paryskiego Instytutu Ramzesa i jego powieści nie oznaczają zaniedbywania prac badawczych, chociaż egiptologia jest tak dynamiczną dziedziną, że percepowanie całości jest już niewykonalne, a specjalizacja zaczyna iść w takie szczegóły, że popularyzacja zaczyna się coraz bardziej przybliżać do wulgaryzacji.     

Autorem „Nauk” zwanych też „Maksymami” jest zapewne Ptah-hotep wezyr króla Dżedkare Isesi, władcy z V dynastii. Tekst nauk znany jest przede wszystkim z papirusu Priesse, który na szczęście dotrwał w całości, przechowywany jest w Bibliothèque Nationale w Paryżu, datowany jest na początkowy okres Średniego Państwa. Wersja druga znajduje się  w British Museum, ale jest bardzo fragmentaryczna (BM 10509). Pierwsze tłumaczenie i wyjaśnienie trudniejszych miejsc tego tekstu dokonał F. Chabas w „Revue Archéologique” (1re série), t.XV, p.1 sqq., “ZÄS”, 1870, p.81, 97; Lauth w “Sitzungsberichte der Königl. Bayer. Akad. der Wissenschaften zu München” 1869, 1870 oraz Virey w “Études sur le Papyrus Prisse” (Paris 1887). W 1916 r. Eugene Dévaud wydał “Les maximes de Ptahhotep d’après le Papyrus Prisse, les Papyrus 10371/10435 et 10509 du British Museum et la Tablette Carnarvon”, ta tabliczka to tzw. tabliczka I Carnarvona zawiera początek tekstu, znajduje się w Muzeum Kairskim.  

Gruntowne studium wykonał Z. Zaba “Les Maximes de Ptahhotep” (Prague 1956), gdzie mamy transkrypcję hieroglificzną. W oparciu o studium Zaby ukazał się  przekład angielski R.O.Faulknera (1972), a jeszcze nowszy przekład podaje M. Lichtheim. Tekst „Nauk” (po egipsku „sbojet”) składa się  z prologu, epilogu oraz ze zmiennej w zależności od badacza liczby maksym, dla Faulknera i dla Jacqa jest ich 45, dla Lichtheim tylko 37 (jeszcze innym zabiegiem jest podawanie liczby liń, których zwyczajowo badacze doliczają się 644); ich liczbę trudno rosztrzygnąć, gdyż decydujące nie jest kryterium filologiczne (maksyma miałaby się  rozpoczynać od okresu warunkowego: „jeśli...” - egip. „ir”), lecz kryterium semantyczne, które ciągle jest zawodne, gdyż rozumienie tekstu pozostawia wiele do życzenia, a rozbieżności między tłumaczami są dość duże. Na język polski tłumaczył fragmenty Tadeusz Andrzejewski, co ukazało się  w tomiku „Rylcem i trzciną” (Warszawa 1959) oraz w pracy „Dusze boga Re” (Warszawa 1967). „Nauki Ptahhotepa” są ciągle analizowane i dyskutowane, fundamentalne jest studium Friedricha Junga „Die Lehre Ptahhoteps und die Tugendun der ägyptischen Welt (2003), ponadto do wielu nowych ustaleń doszli: amerykański badacz J. L. Foster, niemieccy egiptologowie G. Fecht, D. Kurth i francuscy badacze A. Rocatti i P. Vernus.

          Obecna edycja angielska Jacqa jest tłumaczeniem z francuskiego, podany jest tekst hieroglificzny i pod każdym wersemmamy angielski przekład opatrzony z rzadka komentarzem. Na internecie pod adresem

http://members.aol.com/mwhealton/pthp3.htm jest tekst hieroglificzny, transliteracja i angielskie tłumaczenie Matta Whealtona z 14 X 2002 r., niestety jest to ujęcie niekompletne.

          Niestety przekład Jacqa też jest niekompletny, brakuje linii następujących:  14-15, 25-27, 29, 38, 45, 53, 57, 80, 94, 104-106, 108-110, 113-114, 122, 128, 141, 143, 153-158, 163-164, 194-196, 212, 214, 226, 230, 238, 305-307, 311, 324, 334, 345, 361, 390, 396, 402-403, 405, 426-427, 430, 437-440, 445, 449, 452, 461, 463, 468-469, 504-505, 513, 533, 539, 547-549, 555, 559, 571, 583, 610.        

JACQ Christian, The wisdom of Ptah-hotep. Spiritual treasures from the age of the pyramides, London 2006 Constable and Robinson, Ltd. Translation into English Marcia de Brito.  $15.95. Tłumaczenie z francuskiego: Les Maximes de Ptah-Hotep. L’enseignement d’un sage au temps des pyramides, Lugrin 2004 La Maison de Vie.

 

 

 

 

 

NAJNOWSZE PUBLIKACJE ELEKTRONICZNE

/

NEW ELECTRONIC PUBLICATIONS

 

 

ELEKTRONICZNA WERSJA “DESCRIPTION DE L'ÉGYPTE”  /

ELECTRONIC VERSION OF “DESCRIPTION DE L'ÉGYPTE”

Imperial edition of “Description de l'Égypte” was published by parisienne publishing house - Éditions Harpocrate. On DVD we have 20 volumes, 9500 pages of texts and 1000 planches. ISBN 2-9526351-0-2. More information in French, see: http://www.harpocrate.eu.com/fiches%20ouvrages/description.htm

“Description de l'Égypte” jak Francuzi określają “le grand inventaire de la vallée du Nil", w wersji pierwszej tzw. „L'édition impériale” staraniem paryskiego wydawnictwa Éditions Harpocrate ukazało się  na DVD, 20 tomów, 9500 stron tekstu i ok. 1000 plansz. DVD zostało przystosowane przez prof. informatyki. Danielle Guiraudios.  ISBN 2-9526351-0-2.

                            Wymogi techniczne minimalne: dla Mac: Os 10.2.8; Windows 2000 SP2;  Adobe ® Reader ® 7.

Całość - jak oryginał - dzieli się na 4 części:
1. Starożytność / L'Antiquité. 

2. Czasy współczesne / L'État moderne.

3. Historia naturalna / Histoire  naturelle.

4. Atlas geograficzny / L'Atlas géographique. 

Możliwości DVD to m.in. powiększanie do 200% plansz. Wydawnictwo zapowiada kontynuację wysiłków i publikację elektroniczną „Les monuments d’Égypte et de Nubie” J.F. Champolliona I “Voyage” napisanej przez  Dominique Vivant Denon.

Więcej szczegółów po francusku zob. website:  http://www.harpocrate.eu.com/fiches%20ouvrages/description.htm

 

 

 

MAGAZYN ELEKTRONICZNY „ANCIENT EGYPT”

Ukazał się numer 7 (sierpniowo-wrześniowy) w tym roku, w ogólnej numeracji 37, miesięcznika “Ancient Egypt. The History, People, and Culture of the Nile Valley”. Miesięcznik jest redagowany przez Roberta Partridge’a, konsultantem naukowym jest prof. Rosalie David.

Magazyn jest dostępny elektronicznie w formacie .pdf , chociaż szybkie łącze jest wskazane, mogą być problemy z płatnością dla osób spoza Wielkiej Brytanii. Adres: www.ancientegyptmagazine.com . Jednocześnie urochomiony został „News Portal” –  www.news.aemag.tk .

 Cena regularna tylko 4 funty, zniżkowa nawet 3.25, my też mamy nadzieję, że jak nakład wzrośnie, to cena naszego miesięcznika spadnie, także bardziej zaawansowanym rozwiązaniem dogodniejszym dla Czytelników jest użycie systemu PayPal nad którym jeszcze się zastanawiamy poszukując dobrego specjalisty komputerowego.

 

 

BIBLIOGRAFIA KLIMATU PREHISTORYCZNEJ SAHARY

Andie Byrnes z Londynu, redagująca “Egyptology News Blog”  (http://egyptology.blogspot.com/ ) przygotowała bibliografię klimatu prehistorycznej wschodniej Sahary, dokładniej zmian od czwartorzędu do średniego holocenu. Bibliografia obejmuje zarówno teksty „online” jak i “offline”, rzecz w formacie “Word”, w druku 19 stron formatu A4. Krótka prezentacja angielska dostępna jest pod datą 17 września w blogu Andie Byrnes, sama bibliografia „Saharan Prehistoric Climate – Bibliography” dostępna jest pod adresem:  http://www.egypt.cd2.com/html/prehistoric_climate_.html.

Nad bibliografią Autorka pracowała od 2002 r., ostatnia wersja jest z 16 września 2006 r. W sumie mamy informację bibliograficzną o 214 pozycjach, w tym dostępnych na internecie jest tylko 15, co jest ważną proporcją dla zwolenników hipotezy, że na internecie jest wszystko; najstarsza pozycja pochodzi z 1928 r., jest to szkic G. Caton-Thompson, Recent excavations in the Fayum, „Man” Volume 28, July 1928, p.109-113. Bibliografia jest tylko anglojęzyczna, szkoda, że nie jest ustandaryzowany zapis bibliograficzny, bo ilość stron jest zapisywana wielorako, albo nic się nie podaje, albo tylko cyfry, albo „p.” i po tym cyfry, albo „pages”; często brak jest roku wydania, czasopisma także są cytowane wielorako. Wiele podpowiedzi bibliograficznych jest bardzo użytecznych, tylko przypadkowo zajmowałem się klimatem, zauważyłem brak następujących pozycji:  BUTZER K.W., Late Quaternary problems of the Egyptian Nile: stratigraphy, environments, prehistory, Paléorient (Paris) 23.2 (1997), 151-173. HENDRICKX Stan, Analytical Bibliography of the Prehistory and the Early Dynastic Period of Egypt and Northern Sudan, Leuven 1995 Leuven University Press, 1995. KÖHLER E. Christiana, Tell el-Fara'în-Buto III. Die Keramik von der späten Naqada-Kultur bis zum frühen Alten Reich (Schichten III bis VI), Mainz 1998 Verlag Philipp von Zabern. RESCH Walther F. E., Das Rind in den Felsbilderdarstellungen Nordafrikas, Wiesbaden 1967 Franz Steiner Verlag GMBH. (jp)

 

 

POROZUMIENIE KAIRSKO-TURYŃSKIE – ELEKTRONICZNE UDOSTĘPNIANIE DANYCH

         14 września 2006 r. zostało podpisane porozumienie między kairskim Centre for Documentation of Cultural and Natural Heritage (CULTNAT), afiliowanym przy Bibliotheca Alexandrina i Muzeum Egipskim w Turynie. Zgodnie z porozumieniem Egipt udostępni elektronicznie zbiory starożytności w Turynie pod website www.eternalegypt.org.

Dostępny będzie m.in. nietknięty grobowiec No.8 z Luksoru odkryty w 1906 r. z licznym wyposażeniem – powiedział

Eglal Bahgat dyr. CULTNET. Krótka prezentacja angielska dostępna jest pod datą 16 września w blogu Andie Byrnes http://egyptology.blogspot.com/

 

 

 

EGIPTOMANIA

W OKRESIE ZAWIROWANIA KULTUROWEGO

/

EGYPTOMANIA IN THE NEW AGE

 

 

AEGYPTIACA AMERICANA  I

          W dziale tym pragnę przedstawiać popularność fascynacji Egiptem we współczesnej Ameryce, a więc to nie będą oryginały, ale rezultaty zapatrzenia się, naśladowania, czasami podrabiania i podszywania się pod antyk. Siła oddziaływania starożytnego Egiptu na współczesność to temat, który wielokrotnie był podejmowany, celem nieniejszego działu będzie dokumentowanie tego oddziaływania. Interesować nas będą najrozmaitsze przypadki, od fałszywek przez artefakty rozmaite, przedstawienia, filmy etc. Zapraszam wszystkich do współdokumentowania oraz do uściślania informacji.

 

***

          W Ringwood w północnym New Jersey mamy na wzgórzu dwie rezydencje – bardziej okazały Skylight, i nieco poniżej Manor, to miejscowości magiczne dla ducha amerykańskiego, wiele razy bywał tu George Washington, tak często, że mawiało się że jest tu „drugi Biały Dom”. W 1771 r. przybył ty Robert Erskine, geograf Washingtona. Ringwood Manor leży na łagodnym wzgórzu opadającym do stawu, tuż przed oszklonym salonem w którym dzisiaj mieści się kolekcja rzeźb, mamy dwa sfinksy z różowego granitu, stylizacja egipska znakomicie jest oddana. W parku, widoczynym w głębi, jest sadzawka, otoczona czteroma bramami, każda strzeżona przez 2 sfinksy z korpusami kobiet, bodajże wzorowane na paryskich do których twarzy miały użyczyć panie Pompadour i Berry. Posągi te są bardzo zniszczone, natomiast egiptyzujące, spoglądające na południowe zbocze, są w znakomitym stanie, ten z lewej strony lekko uszkodzony, ale uszkodzenie ledwo co widać.

 

 

AEGYPTIACA AMERICANA II

          W domu redaktora pisma w Passsaic Park w New Jersey jest relief z piaskowca, wzorowany na reliefach przedstawiających dostojników z okresu Starego Państwa, lekko koloryzowana, twarz kobiety przypomina egiptyzującą kreację Lizy Minelli. 

 

 

TAJEMNICE EGPTU PRZEDHISTORYCZNEGO

 Specjalista od softweru i zarazem historyk z zamiłowania, autor “Sons of God – Daughters of Men”. Mieszka w Champaign, Illinois.  

Autor uważa siebie za ucznia John Anthony West’a, tak pisze: „...amerykański historyk i filozf nauki Thomas Samuel Kuhn (1922-1996) podkreślał, że znaczące przełomy w nauce dokonywane są przez outsiderów i amatorów, gdyż indywidua takowe nie podzielają przesądów, które powstrzymują weteranów od zobaczenia tego co oczywiste. I dlatego badacze tacy jak John Anthony West, Robet Schoch, Chris Dunn, Thomas Brophy, Vittorio di Cesare, Adriano Forgione i Stephen Mehler byli w stanie odkryć wiele prawd ...” (p.297). Mamy więc już całą szkołę tzw. niezależnej egiptologii, która zaczyna już mieć swoich uczniów, swoje wydawnictwa, swoich wyznawców, chociaż jeszcze nie swoje katedry. Autorzy ci wzajemnie się wspierają, książkę Malkowskiego zachwalają West i Dunn. Ta dziwaczna zasada badawcza – pochwała amatorstwa i pomstowania na profesjonalizm – zdobywa coraz więcej zwolenników, zasada ta doprowadzona ad absurdum mogłaby mieć skrajne sformułowanie, po co czytać cokolwiek skoro czytanie czegokolwiek powstrzymuje własną wyobraźnię. Autor nie może się zdecydować czy chciałby pisać w dziale „fiction” czy w dziale „non-fiction”, wybrał coś pośredniego zapominając o podstawowej zasadzie historycznej sformułowanej przez Bernheima w „Lehrbuch der historischen Methode”, że badacz winien wykorzystać wszystkie źródła i opracowania na dany temat. Z tego punktu widzenia praca nie spełnia zasady Bernheima, gdyż w bibliografii nie ma prac tak fundamentalnych jak bibliografii C.Bachtleya z 1942, K. Weeksa z 1985, S. Hendrickxa z 1995, czy prac tak fundamentalnych jak J. de Morgana z 1896-7, Petriego z 1920, E. Baumgertel z 1944, 1960,  czy też nie zauważył dorobku B. Adams, A. J. Arkella, L. Krzyżaniaka, K. Ciałowicza i wielu wielu innych.

XIX-wieczny francuski badacz półwyspu Jukatańskiego – Augustus Le Plongeon postawił hipotezę o związkach cywilizacji egipskiej i cywilizacji Majów uważając że obydwie są pozostałościami starszej cywilizacji. Jej ślady odnajduje Autor w Egipcie uważając, że Sfinks jest starszy niż to akademicka egiptologia zakłada, że Wielka Piramida to geomechaniczna superelektrownia, a megality z Nabta Playa odsłaniają mapę nieba o 4000 laty starszą niż przypuszczano. Te tajemnice Autor stara się rozwiązać poprzez hipotezę starszej cywilizacji niż Egipt i Sumer wiążąc ją z człowiekiem z Cro-Magnon czyli Homo sapines sapiens z epoki lodowcowej (40 do 10 tys. lat temu).

MALKOWSKI Edward F., Before the pharaohs. Egypt’s mysterious prehistory, Rochester VT 2006 Bear & Company, pp.XII, 324.    

 

 

 

PRO MEMORIA

 

MONTSERRAT Dominic (1964-2004)

         

Starożytność porwała go w wieku lat sześciu, gdy uległ fascynacji portretami fajumskimi, tak przynajmniej pisze Salima Ikram we wspomnieniu pośmiertnym („KMT” 16.1:7), z którą współpracował w North Kharga Oasis Survery. Później te portrety będą ciągle obecne w jego pisarstwie.

Urodzony w 1964, syn Jamesa i Angeli. Studiował egiptologię na University of Durham, gdzie zdobył BA, następnie na University College w Lodynie, gdzie zrobił doktorat z filologii klasycznej. Wykładał filologię klasyczną na University of  Warwick, następnie wykładał na Open University „Art and Society in the Later Roman Empire”. Opublikował monografię dotyczącą cesarza Konstantyna oraz o ujmowaniu ciała ludzkiego w starożytności.

W 1996 r. wydana została jego praca doktorska i chyba najistotniejsza jego książka - „Sex and Society in Graeco-Roman Egypt” (stąd pochodzą obydwie ilustracje), którą gdy się czyta, to wykłady z lat 30-tych XX wieku Profesora Tadeusza Zielińskiego brzmią bardzo purytańsko, ale już wtedy spotkały się z kontrą młodziutkiego Jana Parandowskiego w „Erosie na Olimpie”, ale między latami 30-tymi a obecnymi nastąpiła jakby zmiana paradygmatu. Bogactwo i rozmaitość źródeł przypominają monumentalną pracę Rafała Taubenschlaga o prawie, która niestety jest nieobcena, ale głębia spojrzenia jak na tak młodego badacza jest zdumiewająca. W 2000 r.wydał „Akhenaten: History, Fantasy and Ancient Egypt”, temat percepcji Egiptu interesował go szczególnie, przygotowywał pracę o Egipcie w angielskiej literaturze pięknej w latach 1860-1940. Sporo artykułów publikował na łamach wydawanego w Chicago "Bulletin of the American Society of Papyrologists", przygotował wiele haseł w obecnie chyba najlepszej encyklopedii o sztuce, w „The Dictionary of Art” wydanej pod redakcją Jane Turner. Był bibliofilem, kolekcjonerem  także dywanów wschodnich.

W ostatnich latach swego życia chorował na hemofilię, zarażony podczas transfuzji wirusem hepatitis B i C, później doszła choroba Parkinsona. Zmarł we wrześniu 2004 r. mając zaledwie 40 lat.

 

 

HENRY GEORGE FISCHER (1923-2005)

Urodzony w 1923 r. w Philadelphii, Pa. W 1945 r. ukończył studia w Princeton University, następnie studiował w American University w Bejrucie. Był asystentem w muzeum University of Pennsylvania. W 1955 r. obronił doktorat, opublikowany dopiero w 1968 r. jako „Dendera in the third millennium B.C. down to the Theban domination of upper Egypt” (New York  - J.J. Augustin publisher). Profesor w Yale, nastepnie kurator w Metropolitan Museum of Art aż do 1992 r., gdy został curator emeritus, po nim funkcję kuratora przejął James P. Allen. W l. 1964-1970 stał na czele amerykańskiego komitetu ratującego zabytki w Abu Simbel. Jako kurator był odpowiedzialny za przeniesienie i rekonstrukcję w MMA świątyni z Dendur – jedynej autentycznej świątyni egipskiej w USA.

W 1962 r. opublikował szkic „The Cult and Nome of the Goddess Bat“ w tomie pierwszym pierwszego stricte egiptologicznego i najpoważniejszego w Ameryce pisma - „Journal of American Research Center in Egypt“.

W 1977 ukazała się jego fundamentalna rozprawa “The orientation of hieroglyphs” systematyzująca wydawałoby się tak oczywisty, ale ciągle kontrowersyjnie ujmowane zagadnienie jak kierunek pisania i kolejność czytania.

Fisher był wielkim ekspertem w sprawach paleografii, napisał dzięsiątki studiów bardzo wnikliwych, podsumowaniem bardzo istotnym jest napisana w 1986 r. z nestorem egiptologów francuskich Jeanem Leclant pracy „L'écriture et l'art de l'Égypte ancienne - Quatre leçons sur la paléographie et l'épigraphie pharaoniques”.

W 1994 r. wydał pracę o jednym z najsłynniejszych egiptologów XIX wieku – pt. „Der Ägyptologe George Ebers“, rzecz wydana w renomowanym wydawnictwie Harrassowitz z Wiesbaden.

Cechą pisarstwa Fishera było nie unikanie publikacji w innych językach, a nie tylko w języku angielskim, inspirował różne kręgi kulturowe podzielające wspólną fascynację – kulturą starożytnego Egiptu, po angielsku napisał drobny szkic do ledwo co powstałego zasadniczo hiszpańskojęzycznego pisma „Hathor – Esudios de Egiptologia” pt. „Hieroglyphic Uses of Hathor’s Emblem” (3 (1991), p.9-13).  Moja teczka odbitek prac Fishera liczy prawie 300 stron i ciągle jest mocno dziurawa, można mieć nadzieję, że Metropolitan Museum za jakiś czas wyda zbiór jego prac, bo są to prace o nieprzemijającej wartości.      

          Wiele publikacji H. G. Fishera ukazało się w „Metropolitan Museum Journal”. Wszystkie cechuje akrybia wręcz perfekcyjna i wielkie oczytanie w jakże bogatej literaturze egiptologicznej. W 1996 wydał wzorcowe opracowanie grobowca Ip z El Saff.

 

Zmarł w wieku 82 lat, 11 grudnia 2005 w Newtown, Pa., gdzie przeniósł się dwa lata wcześniej z Sherman, Ct.

          Nekrolog opublikował „New York Times” z 19 stycznia 2006 (zob.: http://www.nytimes.com/2006/01/18/arts/18FISCHER.html), po niemiecku jest jego biogram pod adresem: http://de.wikipedia.org/wiki/Henry_George_Fischer, po holendersku w „AbsoluteFacts.nl” pod adresem: http://www.absofacts.com/geschiedenis/actueel/actueel036.htm

 

 

 

ADDITION TO THE NO.2 OF “PEJ”  /

DODATEK ELEKTRONICZNY DO NUMERU  DRUGIEGO „POLSKIEGO PRZEGLĄDU HISTORYCZNEGO”

Electronic version of classical egyptological book: MASPERO Gaston, Sarcophages des époques persane et ptolemaique, Le Caire 1914, pp.VII, 147, pls.43.

 

 

 

ADVERTISE IN “POLISH  EGYPTOLOGICAL JOURNAL” For details, contact Jerzy Prus  973.365.1963 or email prus@mindspring.com All advertising should inform that this is Advertising .

 

 

SUBSCRIPTION Contact Jerzy Prus  973.365.1963 or email prus@mindspring.com Subscription – yearly $150.00 (10 issues plus 10 old egyptological e-books plus 2 free). Send checks or credit card details to address as above.

 

SUBSKRYPCJA Kontakt: Jerzy Prus 973.365.1963 lub e-mail prus@mindspring.com Subkrypcja roczna wynosi 150 dolarów (za 10 numerów (w tym dziesięć książek elektronicznych plus dwie za darmo). Czeki lub dane o kartach kredytowych przekaż  pod adresy jak powyżej.

 

OGŁASZAJ SIĘ W “POLSKIM PRZEGLĄDZIE EGIPTOLOGICZNYM” Kontakt: Jerzy Prus 973.365.1963 lub e-mail prus@mindspring.com Wszystkie ogłoszenia płatne muszą być poprzedzone podkreśleniem  Reklama.