ESSAYS / SZKICE

strona 5

KILKA UWAG O BRĄZIE

Rozważania etymologiczne tradycyjnie rozpocząć warto od Aleksandra Brücknera, który w swym "Słowniku etymologicznym języka polskiego" (1927) tak pisze: "bronz, bronzowy, 'śpiża", i o `kolorze śpiży', europejskie: franc. bronze, z włosk. bronzo, co wywodzą od Brundisum (p. brechać), albo ze Wschodu, persk. brencz, skąd tłumaczą i nazwę mosiądzu" (str.41).

Dzisiejsze ucho i oko przyzwyczajone jest do odmiennego wzorca i zamiast "bronzu" mamy "brąz". Grupa fonetyczna "-on”  jeszcze w II Rzeczpospolitej trzymała się bardziej standardu europejskiego, obecnie zadomowiwszy się "on" przeszło, co jest częste, w "ą". Pośród tego standardu europejskiego jest i angielskie "bronze", które wywodzi Walter W. Skeat w "A Concise Etymological Dictionary of English Language" (pierwsze wydanie w 1882 r., korzystam z wydania z 1980) z francuskiego, włoskiego, a dalej z łaciny podkreślając iż w słowie "bronze" dźwiękowi „z” odpowiada "ds" i daje łacińskie "aes Brundisium" od nazwy miejscowości Brundisium gdzie wyrabiano brązowe lustra o czym Pliniusz pisał (XXXIII, 9). Dociekliwy Eric Partridge w swych "Origins" (p.60) dodaje jeszcze iż w łacinie średniowiecznej był to "bronzium" (czasami "brundium"), a to być może z perskiego przeszło "birindj". Hipoteza perska nieco wyłamuje się ze schematu "Brudisium", tu nie będzie rozwijana. Nie jest to jedyne miasto, które palmę pierwszeństwa w przypadku "brązu" chciałoby posiąść.

W języku koptyjskim brąz to "barot" (Crum 43b), co K. R. Lepsius w szacownym „ZÄS“ 10 (1872) p.117 chciałby wywodzić od nazwy "Bejrut" przytaczając frazę "homet pbarot" czyli "miedź z Bejrutu", ale Cerny (1976, p.26) zauważa iż koptyjskie "szsrot" przeczy takowej eksplikacji, w czym popiera go Vycichl (1983, p.30-31) wręcz powiadając iż łączenie z "Bejrutem" jest "improbable". Zarówno Cerny jak i Vycichl koptyjskie "barot" łączą z egipskim „bi3 rwD” (czytane konwencjonalnie jako „bia rudż”), czyli "strong metal", czy jak francuska eksplikacja powiada "métal solide", chociaż nie wywodzą „brązu” od tych słów, co mnie wydaje się być prawdopodobnym.

Moja hipoteza jest takowa, że "brąz" wywodzi się z egipskiego. Mamy różne hipotezy gdzie najwcześniej mamy do czynienia z brązem, Wainwright ("JEA" 20 (1934), p.29-32) widziałby Syrię, ale najwcześniejsze brązy z Ras Szamara datuje się, góra, na 2050 p.n.e., w Ur na 2500 p.n.e., w Sumerze - brak, Stephen Quirke i Jeffrey Spencer w "The British Museum Book of Ancient Egypt" (New York 1992, p.35) "The tomb equipment of Khasekhemwy (ostatni władca II dynastii, ca. 2890-2686 p.n.e. - uwaga jp) contains the first bronze vessels from Egypt; with these vessels we leave the Neolithic and Chalcolithic periods and enter the early Bronze Age". Nie sposób dać jednej, rozstrzygającej odpowiedzi gdzie po raz pierwszy pojawił się brąz, dane archeologiczne mezopotamskie przedstawia P.R.S. Morrey w „Ancient Mespotamian Materials and Industries. The Archaeological Evidence” (Oxford 1994), egipskie – A. Lucas I J. R. Harris w “Ancient Egyptian Materials and Industries” (1989), ale wydaje się, że o ile pod względem technologicznym trudno przypisać jednoznacznie pierwszeństwo jednemu czy drugiemu kręgowi kulturowemu, to jednak pod względem aktywności kulturowej (i w konsekwencji i językowej), to jednak kręg egipski był chyba bardziej aktywny niż mezopotamski.

W słowniku Budge z 1920 r. mamy kilka określeń na "brąz", ale brakuje „bi3 rwD”, które wydaje mi się być decydującym. Idę w tym przypadku za Jaroslavem Cernym i jego „Coptic Etymological Dictionary” (Cambridge etc. 1976, p.24-25, 26) i Vernerem Vycichlem, który w „Dictionnaire étymologique de la langue Copte» (Leuven 1983, p.30-31) wywodzi koptyjskie - «barot» od egipskiego «bi3 rwD», słowo to zaświadczone jest w tekstach z okresu Średniego Państwa w dwóch grafiach, jako oraz , gdzie element « rwD » to tyle co «silny, mocny », a « bi3 » to tyle co « metal ». Najwcześniej « metal » był określany jako « bi3 n pt » (czytaj « bia en pet »), czyli « coś cudownego z nieba », zapewne chodzi o żelazo meteorytowe, podobnie było chyba wcześniej w języku sumeryjskim AN.BAR o czym pisał V. Vycichl w 1967 r. (co także wiąże się z ZABAR, a to z hetyckim, chociaż chyba J.P. Mallory i M. Huld w znakomitej „Encyclopedia of Indo-European Culture” wydanej pod redakcją J. P. Malloryego i D. Q. Adamsa (London & Chciago 1997) piszą chyba błędnie, że „fonetyczny ekwiwalent sumeryjski jest nieznany” (p.379), sama encyklopedia nie zawiera osobnego hasła o „brązie”), oraz póżniej w demotycznym „nBENIPE” co podaje E. Revillout w „Le Roman de Setna” (Paris 1877, p.26) oraz w koptyjskim - „benipe”.

Być może w „bi3 rwD” grupa "półspółgłoskowa" "i3" uległa redukcji, co już widać w koptyjskim "bArot", a zarazem końcowe "-ot" początkowo musiało chyba bardziej dżwięczne, być może tak dżwięczne jak podczas kucia "brązu" i bardziej podobne do hipotetycznej wokalizacji "rwD" jako "-ondź" resp. "-ąndź" resp. "-ąncz". Zakładałbym w tym przypadku, że skojarzenie nazwy "brązu" z przymiotnikiem „rwD” "silny", "mocny" było także skojarzeniem fonetycznym, naśladowczym (onomatopeja). Warto też wspomnieć, co czynię za ciekawą uwagą Manfreda Görga z 1985 r., że hebrajskie, ale nie biblijne, „miku barot” łączy w sobie dwa elementy egipskie, wspomniane koptyjskie „barot” i egipski element „mk” (wymawiany wedle Elmara Edela jako „miku”) czyli „pokrywać”, a że hebrajski odwołuje się do wersji koptyjskiej, to widać, że to pożyczka późna już nie egipska, lecz z okresu koptyjskiego.

Jerzy Prus (13 XII 1995, 2006).